ಝಾನ್ಸಿ/ಲಖನೌ: ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಝಾನ್ಸಿ ಸಮೀಪದ ಬೇಟ್ವಾ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿರುವ ೧೪೦ ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ‘ಪರೀಕ್ಷಾ ವಿಯರ್’ (Parichha Weir) ಅಣೆಕಟ್ಟಿಗೆ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ಒಳಚರಂಡಿ ಆಯೋಗವು (ICID) ‘ವಿಶ್ವ ಪಾರಂಪರಿಕ ನೀರಾವರಿ ರಚನೆ’ (World Heritage Irrigation Structure – WHIS) ಎಂಬ ಜಾಗತಿಕ ಪಾರಂಪರಿಕ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಆಗಸ್ಟ್ 13, 2026 ರಂದು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಿದೆ.
ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನೀರಾವರಿ ರಚನೆಯು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ಹಾಗೂ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಬುಂದೇಲ್ಖಂಡ್ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಗೆ ಜೀವನಾಡಿಯಾಗಿರುವ ‘ಬೇಟ್ವಾ ಕಾಲುವೆ’ (Betwa Canal) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.
೧. ಪರೀಕ್ಷಾ ವಿಯರ್ನ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು:
-
ಕಟ್ಟಡ ರಚನೆ: ಇದು ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಗಾರೆ (Rubble-stone masonry) ಬಳಸಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಭದ್ರ ಬ್ಯಾರೇಜ್ ಮಾದರಿಯ ರಚನೆಯಾಗಿದೆ.
-
ಅಳತೆ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ: ಇದು 1,174 ಮೀಟರ್ ಉದ್ದ ಹಾಗೂ ನದಿ ಪಾತ್ರದಿಂದ 16.8 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರ ಹೊಂದಿದೆ. ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ 318 ಸ್ಟೀಲ್ ಫಾಲಿಂಗ್ ಶಟರ್ಗಳನ್ನು (Falling Shutters) ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.
-
ಜಲಾಶಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ: ಸುಮಾರು 2,400 ಮಿಲಿಯನ್ ಕ್ಯೂಬಿಕ್ ಅಡಿ (mcft) ನೀರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿದೆ.
-
ನೀರಾವರಿ ವ್ಯಾಪ್ತಿ: ಈ ವಿಯರ್ನೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲಾದ ಬೇಟ್ವಾ ಕಾಲುವೆ ಜಾಲವು 2,654 ಕಿ.ಮೀ ಉದ್ದವಿದ್ದು, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ 5 ಜಿಲ್ಲೆಗಳ 4,28,360 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಗೆ ನೀರಾವರಿ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
೨. ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ:
-
ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ: ಈ ಕಾಲುವೆ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ 1855 ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಸ್ಟ್ರಾಚಿ (Captain Strachey) ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ್ದರು.
-
ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಚಾಲನೆ: ಇದರ ಕಾಮಗಾರಿ 1881 ರಲ್ಲಿ ₹40 ಲಕ್ಷ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿ, 1886 ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಾರಂಭ (Commissioned) ಮಾಡಿತು.
-
ಝಾನ್ಸಿ ಪ್ರದೇಶದ ೨ನೇ ಗರಿಮೆ: ಝಾನ್ಸಿ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಈ ಗೌರವ ಪಡೆದ ಎರಡನೇ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇದಾಗಿದೆ (2022 ರಲ್ಲಿ ಇದೇ ಭಾಗದ ಸುಕ್ವಾ-ಡುಕ್ವಾನ್ ವಿಯರ್ – Sukwa-Dukwan Weir ಗೆ ICID ಪಾರಂಪರಿಕ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರೆತಿತ್ತು).
೩. ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪ್ರದಾನ ಸಮಾರಂಭ:
ಫ್ರಾನ್ಸ್ನಲ್ಲಿ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2026 ರಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲಿರುವ 26ನೇ ICID ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಹಾಗೂ 77ನೇ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಮಂಡಳಿಯ (IEC) ವಾರ್ಷಿಕ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಅಧಿಕೃತ ಪಾರಂಪರಿಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖಾಂಶಗಳು:
-
ICID: International Commission on Irrigation and Drainage (ನೀರಾವರಿ, ಒಳಚರಂಡಿ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಹ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಜಾಗತಿಕ ಸಂಸ್ಥೆ).
-
WHIS: World Heritage Irrigation Structure (ಐತಿಹಾಸಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಾಗೂ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಮೌಲ್ಯವುಳ್ಳ 100 ವರ್ಷಕ್ಕೂ ಹಳೆಯ ನೀರಾವರಿ ರಚನೆಗಳಿಗೆ ನೀಡುವ ಮಾನ್ಯತೆ).
-
ಬೇಟ್ವಾ ನದಿ: ಯಮುನಾ ನದಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಉಪನದಿಯಾಗಿದ್ದು, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ.
-
ಪರೀಕ್ಷಾ ಶಾಖೋತ್ಪನ್ನ ವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರ (Parichha Thermal Power Plant): ಈ ವಿಯರ್ನ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರ.
