ನವದೆಹಲಿ: ಭಾರತವು ಅಸಾಧಾರಣ ಚಿಟ್ಟೆಗಳ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದ್ದು, ಕಾಡುಗಳು, ಬೆಟ್ಟಗಳು, ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳು ಮತ್ತು ತೇವಾಂಶವುಳ್ಳ ತೇವಭೂಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೧,೫೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜಾತಿಯ ಚಿಟ್ಟೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಇವು ಹೂಬಿಡುವ ಸಸ್ಯಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಪರಾಗಸ್ಪರ್ಶಕಗಳಾಗಿದ್ದು (Pollinators), ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವುದರಿಂದ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಅಳೆಯುವ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಜೈವಿಕ ಸೂಚಕಗಳಾಗಿ (Bio-indicators) ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.
ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಾಣಿಶಾಸ್ತ್ರ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣೆಯ (Zoological Survey of India – ZSI) ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಲೆಪಿಡೋಪ್ಟೆರಾ (Lepidoptera – ಚಿಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಪತಂಗಗಳು) ಗಣಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಒಟ್ಟು ೧೩,೭೦೩ ಪ್ರಭೇದಗಳಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ೧,೪೧೭ ಚಿಟ್ಟೆಗಳ ಪ್ರಭೇದಗಳಾಗಿವೆ. ಇದು ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ಒಟ್ಟು ಲೆಪಿಡೋಪ್ಟೆರಾ ಪ್ರಭೇದಗಳ ಸುಮಾರು ೮.೨೫% ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
೧. ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ೬ ಚಿಟ್ಟೆ ಕುಟುಂಬಗಳು (Butterfly Families):
| ಕುಟುಂಬದ ಹೆಸರು | ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಸರು | ಪ್ರಮುಖ ದೈಹಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳು | ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಭಾರತೀಯ ಉದಾಹರಣೆಗಳು |
| ಪ್ಯಾಪಿಲಿಯೊನಿಡೆ (Papilionidae) | ಸ್ವಾಲೋಟೈಲ್ಸ್ (Swallowtails) | ದೊಡ್ಡ ಗಾತ್ರ, ಹಿಂಭಾಗದ ರೆಕ್ಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಲದಂತಹ ರಚನೆ, ಅತ್ಯಾಕರ್ಷಕ ಗಾಢ ಬಣ್ಣಗಳು. | ಬ್ಲೂ ಮಾರ್ಮನ್, ಕಾಮನ್ ರೋಸ್, ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಬರ್ಡ್ವಿಂಗ್. |
| ಪಿಯರಿಡೆ (Pieridae) | ವೈಟ್ಸ್ & ಯೆಲ್ಲೋಸ್ (Whites and Yellows) | ಮಧ್ಯಮ ಗಾತ್ರ, ಬಿಳಿ, ಹಳದಿ ಅಥವಾ ಕಿತ್ತಳೆ ಬಣ್ಣ; ತೇವಾಂಶವುಳ್ಳ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹಿಂಡು ಹಿಂಡಾಗಿ ಮಣ್ಣು ಹೀರುವುದು (Mud-puddling). | ಕಾಮನ್ ಗ್ರಾಸ್ ಯೆಲ್ಲೋ, ಜೆಜೆಬೆಲ್. |
| ನಿಂಫಾಲಿಡೆ (Nymphalidae) | ಬ್ರಷ್-ಫೂಟೆಡ್ (Brush-footed) | ಭಾರತದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕುಟುಂಬ; ಮುಂಭಾಗದ ಕಾಲುಗಳು ಕುಗ್ಗಿದ್ದು ಕುಂಚದಂತಿರುತ್ತವೆ (೪ ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ). | ಆರೆಂಜ್ ಓಕ್ಲೀಫ್, ಬ್ಲೂ ಪ್ಯಾನ್ಸಿ, ತಮಿಳು ಯೋಮನ್. |
| ಲೈಕಾನಿಡೆ (Lycaenidae) | ಬ್ಲೂಸ್ & ಕಾಪರ್ಸ್ (Blues and Coppers) | ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಹಾಗೂ ಸಣ್ಣ ಗಾತ್ರ, ಹೊಳೆಯುವ ನೀಲಿ/ತಾಮ್ರದ ಬಣ್ಣ; ಇರುವೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಹಜೀವನ (Symbiosis). | ಗ್ರಾಸ್ ಜ್ಯುವೆಲ್, ಕಾಮನ್ ಸಿಲ್ವರ್ಲೈನ್. |
| ಹೆಸ್ಪೆರಿಡೆ (Hesperiidae) | ಸ್ಕಿಪ್ಪರ್ಸ್ (Skippers) | ಪತಂಗದಂತಹ ದೃಢವಾದ ದಪ್ಪ ದೇಹ, ಕೊಂಡಿಯಾಕಾರದ ಆಂಟೆನಾಗಳು, ಕ್ಷಿಪ್ರ ಮತ್ತು ಚುರುಕಾದ ಹಾರಾಟ. | ಇಂಡಿಯನ್ ಆಲ್, ಬನಾನಾ ಸ್ಕಿಪ್ಪರ್. |
| ರಿಯೋಡಿನಿಡೆ (Riodinidae) | ಮೆಟಲ್ಮಾರ್ಕ್ಸ್ (Metalmarks) | ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ಲೋಹದ ಹೊಳಪಿನ ಚುಕ್ಕೆಗಳು/ಮಾದರಿಗಳುಳ್ಳ ಸಣ್ಣ ಕುಟುಂಬ. | ಪ್ಲಮ್ ಜೂಡಿ, ಪಂಚಿನೆಲ್ಲೊ. |
೨. ಭೌಗೋಳಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಹಾಟ್ಸ್ಪಾಟ್ಗಳು:
-
ಈಶಾನ್ಯ ಭಾರತ (Northeast India): ದೇಶದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಧಿಕ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶ. ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶವೊಂದರಲ್ಲೇ ೭೪೫ ಪ್ರಭೇದಗಳಿದ್ದು, ಇದು ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಚಿಟ್ಟೆ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ೫೪% ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು.
-
ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು (Western Ghats): ಅಪಾರ ಸ್ಥಳೀಯ (Endemic) ಪ್ರಭೇದಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಮಲಬಾರ್ ಟ್ರೀ ನಿಂಫ್ ಮತ್ತು ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಬರ್ಡ್ವಿಂಗ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಸುಮಾರು ೩೭ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಭೇದಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.
-
ಹಿಮಾಲಯ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ: ಪಾಲಿಯಾರ್ಕ್ಟಿಕ್ ವಲಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಗೋಲ್ಡನ್ ಬರ್ಡ್ವಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಕೈಸರ್-ಎ-ಹಿಂದ್ನಂತಹ ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.
೩. ಭಾರತದ ಅಧಿಕೃತ ರಾಜ್ಯ ಚಿಟ್ಟೆಗಳು (Official State Butterflies):
ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಲು ಭಾರತದ ಹಲವು ರಾಜ್ಯಗಳು ಅಧಿಕೃತ ರಾಜ್ಯ ಚಿಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸಿವೆ. ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರವು ರಾಜ್ಯ ಚಿಟ್ಟೆಯನ್ನು (ಬ್ಲೂ ಮಾರ್ಮನ್) ಘೋಷಿಸಿದ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ.
| ರಾಜ್ಯ | ರಾಜ್ಯ ಚಿಟ್ಟೆ (ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಸರು) | ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು | ಪ್ರಮುಖ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ |
| ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ | ಬ್ಲೂ ಮಾರ್ಮನ್ (Blue Mormon) | Papilio polymnestor | ಹೊಳೆಯುವ ನೀಲಿ ಮತ್ತು ವೆಲ್ವೆಟ್-ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ ದೊಡ್ಡ ರೆಕ್ಕೆಗಳು. |
| ಉತ್ತರಾಖಂಡ | ಕಾಮನ್ ಪೀಕಾಕ್ (Common Peacock) | Papilio bianor | ಹಸಿರು-ನೀಲಿ ಹೊಳಪುಳ್ಳ ಹಿಮಾಲಯನ್ ಕಾಡುಗಳ ಚಿಟ್ಟೆ. |
| ಕರ್ನಾಟಕ | ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಬರ್ಡ್ವಿಂಗ್ (Southern Birdwing) | Troides minos | ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ ಬೃಹತ್ ರೆಕ್ಕೆಗಳು; ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಭೇದ. |
| ಕೇರಳ | ಮಲಬಾರ್ ಬ್ಯಾಂಡೆಡ್ ಪೀಕಾಕ್ | Papilio buddha | ಕಪ್ಪು ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಸಿರು-ನೀಲಿ ಪಟ್ಟಿ; ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಪ್ರಭೇದ. |
| ತಮಿಳುನಾಡು | ತಮಿಳು ಯೋಮನ್ (Tamil Yeoman) | Cirrochroa thais | ದಟ್ಟ ಕಂದು-ಕಿತ್ತಳೆ ಬಣ್ಣದ ಅಂಚುಳ್ಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳು. |
| ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ | ಕೈಸರ್-ಎ-ಹಿಂದ್ (Kaiser-i-Hind) | Teinopalpus imperialis | ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಹಸಿರು ಹೊಳಪು, ಕಾಡಿನ ಎತ್ತರದ ಮೇಲ್ಛಾವಣಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸ. |
| ಗೋವಾ | ಮಲಬಾರ್ ಟ್ರೀ ನಿಂಫ್ | Idea malabarica | ಬಿಳಿ-ಪಾರದರ್ಶಕ ಕಪ್ಪು ಚುಕ್ಕೆಯುಳ್ಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳು, ಕಾಗದದಂತೆ ತೇಲುವ ಹಾರಾಟ. |
| ಸಿಕ್ಕಿಂ | ಬ್ಲೂ ಡ್ಯೂಕ್ (Blue Duke) | Bassarona durga | ಹಿಮಾಲಯದ ಹಿಮ ಮತ್ತು ಆಕಾಶವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ನೀಲಿ-ಬಿಳಿ ರೆಕ್ಕೆಗಳು. |
೪. ಭಾರತದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಅತಿ ಸಣ್ಣ ಚಿಟ್ಟೆಗಳು:
-
ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಚಿಟ್ಟೆ – ಗೋಲ್ಡನ್ ಬರ್ಡ್ವಿಂಗ್ (Troides aeacus):
-
ಹೆಣ್ಣು ಗೋಲ್ಡನ್ ಬರ್ಡ್ವಿಂಗ್ನ ರೆಕ್ಕೆಯ ಹರವು (Wingspan) ೧೯೪ ಮಿ.ಮೀ (194 mm) ಇರುತ್ತದೆ (ಗಂಡು ಚಿಟ್ಟೆ ೧೦೬ ಮಿ.ಮೀ).
-
೨೦೨೦ ರ ಮರುಮಾಪನದ ಬಳಿಕ ಇದು ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಬರ್ಡ್ವಿಂಗ್ನ (೧೯೦ ಮಿ.ಮೀ) ೮೮ ವರ್ಷಗಳ ಹಳೆಯ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಮುರಿದು ಭಾರತದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಚಿಟ್ಟೆಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ.
-
-
ಅತಿ ಸಣ್ಣ ಚಿಟ್ಟೆ – ಗ್ರಾಸ್ ಜ್ಯುವೆಲ್ (Freyeria trochylus):
-
ಇದರ ರೆಕ್ಕೆಯ ಹರವು ಕೇವಲ ೧೫ ಮಿ.ಮೀ (15 mm) ಮಾತ್ರ. ಇದು ಲೈಕಾನಿಡೆ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ.
-
೫. ಕಾನೂನು ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿ (ರಕ್ಷಣೆ) ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆ, ೨೦೨೨:
-
ವನ್ಯಜೀವಿ (ಸಂರಕ್ಷಣೆ) ಕಾಯ್ದೆ, ೧೯೭೨ (೨೦೨೨ ರ ತಿದ್ದುಪಡಿ): ಈ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದ ೬ ಶೆಡ್ಯೂಲ್ಗಳನ್ನು ೪ ಶೆಡ್ಯೂಲ್ಗಳಾಗಿ ಸರಳೀಕರಿಸಿ ೨೦೨೩ ರ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧ ರಿಂದ ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ.
-
ಶೆಡ್ಯೂಲ್ I (Schedule I): ಗರಿಷ್ಠ ರಕ್ಷಣೆ ಹೊಂದಿರುವ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಭೇದಗಳು. ಕೈಸರ್-ಎ-ಹಿಂದ್ (Teinopalpus imperialis) ಮತ್ತು ಮಲಬಾರ್ ಬ್ಯಾಂಡೆಡ್ ಪೀಕಾಕ್ (Papilio buddha) ಚಿಟ್ಟೆಗಳು ಶೆಡ್ಯೂಲ್ I ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಠಿಣ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಪಡೆದಿವೆ.
-
ಶೆಡ್ಯೂಲ್ IV: ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ವನ್ಯಜೀವಿ ಮತ್ತು ಸಸ್ಯ ಸಂಕುಲಗಳ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಮಾವೇಶದ (CITES) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಹೊಸದಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.
-
ಪ್ರಮುಖ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು: ಕರ್ನಾಟಕದ ಬನ್ನೇರುಘಟ್ಟ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದ ಚಿಟ್ಟೆ ಪಾರ್ಕ್ (ದೇಶದ ಮೊದಲ ಬಟರ್ಫ್ಲೈ ಪಾರ್ಕ್) ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ಬಕ್ಸಾ ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಓಪನ್-ಏರ್ ಕನ್ಸರ್ವೇಟರಿ.
ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖಾಂಶಗಳು:
| ವಿಷಯ / ಸಂಗತಿ | ವಿವರಣೆ / ಪರೀಕ್ಷಾ ಮಹತ್ವ |
| ಮಡ್-ಪಡ್ಲಿಂಗ್ (Mud-puddling) | ಗಂಡು ಚಿಟ್ಟೆಗಳು ಸೋಡಿಯಂ ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯ ಖನಿಜಗಳನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳಲು ತೇವಾಂಶವುಳ್ಳ ಮಣ್ಣಿನ ಮೇಲೆ ಗುಂಪಾಗಿ ಸೇರುವ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ. |
| ಡಯರ್ನಲ್ (Diurnal) | ಚಿಟ್ಟೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ (ಪತಂಗಗಳು / Moths ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ). |
| ಲೆಪಿಡೋಪ್ಟೆರಾ (Lepidoptera) | ಚಿಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಪತಂಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಕೀಟಗಳ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಗಣ (Order). |
| ZSI ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿ | ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ (ಸ್ಥಾಪನೆ: ೧೯೧೬). |
