ನವದೆಹಲಿ: ಏಷ್ಯನ್ ಆನೆಯು (Elephas maximus indicus) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಾರಂಪರಿಕ ಪ್ರಾಣಿಯಾಗಿದ್ದು (National Heritage Animal), ಜೀವಪರಿಸರದ ಪ್ರಮುಖ ಕೀಸ್ಟೋನ್ ಪ್ರಭೇದ (Keystone Species) ಹಾಗೂ ‘ಪರಿಸರ ಇಂಜಿನಿಯರ್’ (Ecological Engineer) ಆಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡಿಗೆ ವಾಸಿಸಲು ಮತ್ತು ಸಂಚರಿಸಲು ೨೫೦ ರಿಂದ ೩,೫೦೦ ಚದರ ಕಿ.ಮೀ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಅಗತ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ, ಭಾರತವು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಭೂದೃಶ್ಯ ಆಧಾರಿತ ಸಂರಕ್ಷಣಾ (Landscape-Level Conservation) ವಿಧಾನವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.
ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೧೪ ರಾಜ್ಯಗಳಾದ್ಯಂತ ಹರಡಿರುವ ೩೩ ಅಧಿಸೂಚಿತ ಆನೆ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು (Notified Elephant Reserves) ೧೦ ಪ್ರಮುಖ ಆನೆ ಆವಾಸಸ್ಥಾನಗಳಾಗಿ (Elephant Landscapes) ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
೧. ಏಷ್ಯನ್ ಆನೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಸ್ಥಾನಮಾನ:
-
IUCN ರೆಡ್ ಲಿಸ್ಟ್: ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಭೇದ (Endangered).
-
ವನ್ಯಜೀವಿ (ಸಂರಕ್ಷಣೆ) ಕಾಯ್ದೆ, ೧೯೭೨: ಶೆಡ್ಯೂಲ್ I (ಗರಿಷ್ಠ ಕಾನೂನು ರಕ್ಷಣೆ).
-
CITES: ಅಪೆಂಡಿಕ್ಸ್ I (ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ ನಿಷೇಧ).
-
ಜಾಗತಿಕ ಜನಸಂಖ್ಯೆ: ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಒಟ್ಟು ಕಾಡು ಏಷ್ಯನ್ ಆನೆಗಳ ಪೈಕಿ ಶೇಕಡಾ ೬೦% ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಆನೆಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿವೆ.
-
ಪಾರಂಪರಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ: ಕೇಂದ್ರ ಪರಿಸರ ಸಚಿವಾಲಯವು ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ಆನೆಯನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಾರಂಪರಿಕ ಪ್ರಾಣಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು.
೨. ಭಾರತದ ೧೦ ಪ್ರಮುಖ ಆನೆ ಆವಾಸಸ್ಥಾನಗಳು (Major Elephant Landscapes):
| ಕ್ರಮ ಸಂಖ್ಯೆ | ಆನೆ ಆವಾಸಸ್ಥಾನ (Landscape) | ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ರಾಜ್ಯಗಳು | ಪ್ರಮುಖ ಅಧಿಸೂಚಿತ ಆನೆ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು (Elephant Reserves) | ಪ್ರಮುಖ ಭೌಗೋಳಿಕ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು |
| ೧ | ಪೂರ್ವ-ಮಧ್ಯ ಭೂದೃಶ್ಯ (East-Central) | ಜಾರ್ಖಂಡ್, ಒಡಿಶಾ, ಛತ್ತೀಸ್ಗಢ, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ | ಸಿಂಗ್ಭೂಮ್, ಮಯೂರಝರ್ನಾ, ಮಯೂರ್ಭಂಜ್, ಮಹಾನದಿ, ಸಂಬಲ್ಪುರ, ಬೈತರಾನಿ, ಲೆಮ್ರು, ಬಾದಲ್ಖೋಲ್-ತಮೋರ್ಪಿಂಗ್ಲಾ | ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಕೃಷಿಯಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ಅರಣ್ಯ; ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಾನವ-ಆನೆ ಸಂಘರ್ಷ. |
| ೨ | ಕಾಮೆಂಗ್-ಸೋನಿತ್ಪುರ | ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಅಸ್ಸಾಂ | ಕಾಮೆಂಗ್, ಸೋನಿತ್ಪುರ | ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣ ಕಾಡುಗಳು; ಋತುಮಾನದ ಎತ್ತರದ ವಲಸೆಗೆ ಪ್ರಮುಖ. |
| ೩ | ಪೂರ್ವ-ದಕ್ಷಿಣ ದಂಡೆ (Eastern-South Bank) | ಅಸ್ಸಾಂ, ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ | ದಿಹಿಂಗ್-ಪಟ್ಕಾಯ್, ದಕ್ಷಿಣ ಅರುಣಾಚಲ | ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣ ಕಾಡುಗಳು; ಚಹಾ ತೋಟಗಳ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಒತ್ತಡ. |
| ೪ | ಕಾಜಿರಂಗ-ಕರ್ಬಿ ಆಂಗ್ಲಾಂಗ್-ಇಂಟಂಕಿ | ಅಸ್ಸಾಂ, ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್ | ಕಾಜಿರಂಗ-ಕರ್ಬಿ ಆಂಗ್ಲಾಂಗ್, ಧನಸಿರಿ-ಲುಂಗ್ಡಿಂಗ್, ಇಂಟಂಕಿ | ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ಪ್ರವಾಹ ಬಯಲು ಮತ್ತು ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನು ಬೆಸೆಯುವ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು-ಅರಣ್ಯ. |
| ೫ | ಉತ್ತರ ಬಂಗಾಳ-ಗ್ರೇಟರ್ ಮಾನಸ್ | ಅಸ್ಸಾಂ, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ | ಚಿರಾಂಗ್-ರಿಪು, ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಡೂವಾರ್ಸ್ | ಭಾರತ ಮತ್ತು ಭೂತಾನ್ ನಡುವಿನ ಗಡಿಯಾಚೆಗಿನ ಆನೆಗಳ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಣಾಯಕ. |
| ೬ | ಮೇಘಾಲಯ ಭೂದೃಶ್ಯ | ಮೇಘಾಲಯ | ಗಾರೋ ಹಿಲ್ಸ್, ಖಾಸಿ ಹಿಲ್ಸ್ | ಸಮುದಾಯದ ಒಡೆತನದ ಅರಣ್ಯಗಳು (Community Forests) ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರದೇಶ. |
| ೭ | ಬ್ರಹ್ಮಗಿರಿ-ನೀಲಗಿರಿ-ಪೂರ್ವ ಘಟ್ಟ | ಕರ್ನಾಟಕ, ಕೇರಳ, ತಮಿಳುನಾಡು, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ | ಮೈಸೂರು, ವಯನಾಡ್, ನೀಲಗಿರಿ, ರಾಯಲ | ಏಷ್ಯಾದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಿರಂತರ ಆನೆ ಆವಾಸಸ್ಥಾನ; ಭಾರತದ ಗರಿಷ್ಠ ಆನೆಗಳ ಸಾಂದ್ರತೆ ಹೊಂದಿರುವ ವಲಯ. |
| ೮ | ಆನಮಲೈ-ನೆಲ್ಲಿಯಂಪತಿ-ಹೈ ರೇಂಜ್ | ತಮಿಳುನಾಡು, ಕೇರಳ | ಆನಮಲೈ, ಆನಮುಡಿ | ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಶೋಲಾ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳು ಮತ್ತು ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣ ಕಾಡುಗಳು. |
| ೯ | ಪೆರಿಯಾರ್-ಅಗಸ್ತ್ಯಮಲೈ | ಕೇರಳ, ತಮಿಳುನಾಡು | ಪೆರಿಯಾರ್, ಶ್ರೀವಿಲ್ಲಿಪುತ್ತೂರ್, ಅಗಸ್ತ್ಯಮಲೈ | ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿ; ಪ್ರಮುಖ ನದಿ ಕಣಿವೆ ಪ್ರದೇಶ. |
| ೧೦ | ವಾಯವ್ಯ ಭೂದೃಶ್ಯ (North-Western) | ಉತ್ತರಾಖಂಡ, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ | ಶಿವಾಲಿಕ್, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ, ತೆರಾಯ್ (Terai) | ಶಿವಾಲಿಕ್ ಬೆಟ್ಟಗಳು & ತೆರಾಯ್ ಬಯಲು; ಭಾರತ-ನೇಪಾಳ ಗಡಿಯಾಚೆಗಿನ ಆನೆ ಸಂಚಾರ ವಲಯ. |
೩. ಆನೆಗಳ ಗಣತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ತುತ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು:
-
೨೦೧೭ ರ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗಣತಿ: ದೇಶದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ೨೯,೯೬೪ ಆನೆಗಳು ದಾಖಲಾಗಿದ್ದವು. ರಾಜ್ಯವಾರು ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕವು ಪ್ರಥಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದು, ನಂತರದ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅಸ್ಸಾಂ ಮತ್ತು ಕೇರಳ ಇದ್ದವು.
-
ಡಿಎನ್ಎ ಆಧಾರಿತ ಗಣತಿ (SAIEE): ಲದ್ದಿ ಡಿಎನ್ಎ (Dung DNA Mark-Recapture) ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಆಧಾರಿತ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಸಮನ್ವಯ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೨೨,೪೪೬ ಕಾಡಾನೆಗಳು ಅಂದಾಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
-
ಕೇಂದ್ರೀಕರಣ: ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಕಾಡಾನೆಗಳ ಸುಮಾರು ಅರ್ಧದಷ್ಟು (೫೦%) ಆನೆಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಭೂದೃಶ್ಯದಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿವೆ.
೪. ಆನೆ ಕಾರಿಡಾರ್ಗಳು ಮತ್ತು ‘ರೈಟ್ ಆಫ್ ಪ್ಯಾಸೇಜ್’ (Right of Passage):
-
ಕಾರಿಡಾರ್ ಮಹತ್ವ: ದೊಡ್ಡ ಆವಾಸಸ್ಥಾನಗಳ ನಡುವೆ ಆನೆಗಳು ಆಹಾರ, ನೀರು ಮತ್ತು ತಳಿ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗಾಗಿ (Genetic Exchange) ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಲು ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಕಿರಿದಾದ ಅರಣ್ಯ ಪಟ್ಟಿಗಳು.
-
WII ವರದಿ: ಭಾರತೀಯ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು (WII) ೧೫ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ೧೫೦ ಆನೆ ಕಾರಿಡಾರ್ಗಳನ್ನು ದೃಢೀಕರಿಸಿದೆ.
-
ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳವು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು (೨೬) ಕಾರಿಡಾರ್ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
-
ದೇಶದಲ್ಲಿ ೧೯ ಅಂತರ-ರಾಜ್ಯ ಕಾರಿಡಾರ್ಗಳು ಮತ್ತು ನೇಪಾಳ-ಭೂತಾನ್ ಜೊತೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ೬ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗಡಿಯಾಚೆಗಿನ ಕಾರಿಡಾರ್ಗಳು ಇವೆ.
-
-
ಕಾನೂನು ಮಾನ್ಯತೆ: ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಸಂವಿಧಾನದ ೫೧A(g) ವಿಧಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ (ಜೀವಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ದಯೆ ತೋರುವುದು) ಆನೆಗಳ ಮುಕ್ತ ಸಂಚಾರದ ಹಕ್ಕನ್ನು (‘Right of Passage’) ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿದೆ ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಿಗೂರ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ (Sigur Plateau) ಕಾರಿಡಾರ್ ಅನ್ನು ಮಾನ್ಯ ಮಾಡಿದೆ.
೫. ಪ್ರಮುಖ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಯೋಜನೆಗಳು ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು:
-
ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಎಲಿಫೆಂಟ್ (Project Elephant): ಕಾಡಾನೆಗಳ ಆವಾಸಸ್ಥಾನ ರಕ್ಷಣೆ, ಕಾರಿಡಾರ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಮಾನವ-ಆನೆ ಸಂಘರ್ಷ ತಗ್ಗಿಸಲು ೧೯೯೨ ರ ಫೆಬ್ರವರಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರಾಯೋಜಿತ ಯೋಜನೆಯಾಗಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು (ಪ್ರಸ್ತುತ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಟೈಗರ್ ಜೊತೆ ಸಂಯೋಜಿತ ನಿರ್ವಹಣೆ ಹೊಂದಿದೆ).
-
ಮೈಕ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ (MIKE Programme): Monitoring of Illegal Killing of Elephants – ಆನೆಗಳ ಅಕ್ರಮ ಬೇಟೆ ಮತ್ತು ದಂತ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುವ ಜಾಗತಿಕ CITES ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ.
-
ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಸುರಕ್ಷಾ (Project Suraksha): ಜಿಐಎಸ್ (GIS) ಮ್ಯಾಪಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ (AI) ಆಧಾರಿತ ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆ ಆ್ಯಪ್ಗಳ ಮೂಲಕ ಆನೆಗಳ ಚಲನವಲನವನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಿ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಗೆ ಸಂದೇಶ ರವಾನಿಸುವ ನವೀನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ.
ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖಾಂಶಗಳು:
| ವಿಷಯ / ಪರಿಕಲ್ಪನೆ | ವಿವರಣೆ / ಪರೀಕ್ಷಾ ಮಹತ್ವ |
| ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಆನೆ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶ | ನೀಲಗಿರಿ ಆನೆ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶ (Nilgiri Elephant Reserve) – ಭಾರತದಲ್ಲೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದು. |
| ೩೩ನೇ ಆನೆ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶ | ತೆರಾಯ್ ಆನೆ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶ (Terai ER, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ – ೨೦೨೨ ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಸೂಚನೆ; ದುಧ್ವಾ ಮತ್ತು ಪಿಲಿಭಿತ್ ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ). |
| ಸಂವಿಧಾನದ ೫೧A(g) ವಿಧಿ | ಕಾಡುಗಳು, ಸರೋವರಗಳು, ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಗರಿಕನ ಮೂಲಭೂತ ಕರ್ತವ್ಯ. |
| ಇತ್ತೀಚಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆ (ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೨೬) | ತಮಿಳುನಾಡು ಸರ್ಕಾರವು ಹೊಸೂರು ಅರಣ್ಯ ವಿಭಾಗದ ಕಾವೇರಿ ಉತ್ತರ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮದಲ್ಲಿ ೩ ನೂತನ ಆನೆ ಕಾರಿಡಾರ್ಗಳನ್ನು ಅಧಿಸೂಚಿಸಿದೆ. |
