ನವದೆಹಲಿ / ಕುನೋ: ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ನಶಿಸಿಹೋದ ಅಥವಾ ತೀವ್ರ ಸಂಖ್ಯಾಕ್ಷೀಣತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ವನ್ಯಜೀವಿ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಮರಳಿ ಬದುಕಿಸಲು ವನ್ಯಜೀವಿ ಮರುಪರಿಚಯ (Wildlife Reintroduction) ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಭಾರತದ ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಿವೆ. ಆವಾಸಸ್ಥಾನ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನಾತ್ಮಕ ರಕ್ಷಣೆಯ ಸಮನ್ವಯದೊಂದಿಗೆ ಈ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.
೨೦೨೬ ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೧ ರಂದು, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಕುನೋ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದಲ್ಲಿ ನಮೀಬಿಯಾದಿಂದ ತರಲಾಗಿದ್ದ ‘ಗೌರವ್’ ಹೆಸರಿನ ೧೦ ವರ್ಷದ ಗಂಡು ಚೀತಾ ನಿಶ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅನಾರೋಗ್ಯದ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಫಲಕಾರಿಯಾಗದೆ ಮೃತಪಟ್ಟಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಕುನೋ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದಲ್ಲಿ ೫೧ ಚೀತಾಗಳು (೩೬ ಭಾರತದಲ್ಲೇ ಜನಿಸಿದ ಮರಿಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ) ಇವೆ. ಗಾಂಧಿಸಾಗರ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮದಲ್ಲಿರುವ ೪ ಚೀತಾಗಳನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ, ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಒಟ್ಟು ಚೀತಾಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ೫೫ ಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದೆ.
೧. ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಚೀತಾ (Project Cheetah) – ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ಅಂತರಖಂಡೀಯ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಮರುಪರಿಚಯ:
-
ಆರಂಭ: ೨೦೨೨ ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೭ ರಂದು ನಮೀಬಿಯಾದಿಂದ ತರಲಾದ ೮ ಚೀತಾಗಳನ್ನು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಕುನೋ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನಕ್ಕೆ ಬಿಡುವ ಮೂಲಕ ಅಧಿಕೃತ ಚಾಲನೆ ನೀಡಲಾಯಿತು.
-
ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿದ್ದ ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ ಚೀತಾ (Acinonyx jubatus venaticus) ಅತಿಯಾದ ಬೇಟೆಯಿಂದಾಗಿ ೧೯೫೨ ರಲ್ಲಿ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ನಶಿಸಿಹೋಯಿತು (Extinct).
-
ಪ್ರಾಕ್ಸಿ ಪ್ರಭೇದ (Proxy Species): ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪುನಶ್ಚೇತನಗೊಳಿಸಲು ಆಫ್ರಿಕನ್ ಚೀತಾವನ್ನು (Acinonyx jubatus jubatus) ಪ್ರಾಕ್ಸಿ ಪ್ರಭೇದವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ನಂತರದ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ ಮತ್ತು ಬೋಟ್ಸ್ವಾನಾದಿಂದಲೂ ಚೀತಾಗಳನ್ನು ತರಲಾಗಿದೆ.
-
ನೋಡಲ್ ಏಜೆನ್ಸಿ: ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ (NTCA – National Tiger Conservation Authority).
-
ಪ್ರಮುಖ ತಾಣಗಳು: ಕುನೋ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ (ಶಿಯೋಪುರ್ ಮತ್ತು ಮೊರೆನಾ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ; ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನವಾಗಿ ಅಧಿಸೂಚಿತ) ಮತ್ತು ಗಾಂಧಿಸಾಗರ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ (ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ).
೨. ವನ್ಯಜೀವಿ ಮರುಪರಿಚಯದ ಪರಿಸರ ಮಹತ್ವ:
-
ಪರಿಸರ ಸಮತೋಲನ (Ecological Balance): ಅಗ್ರ ಪರಭಕ್ಷಕಗಳು (Apex Predators) ಮರಳಿ ಬರುವುದರಿಂದ ಪರಭಕ್ಷಕ-ಬೇಟೆಯ (Predator-Prey) ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸರಪಳಿ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
-
ಅಳಿವು ಅಪಾಯದ ಕಡಿತ (Metapopulation Concept): ಒಂದೇ ಆವಾಸಸ್ಥಾನದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗದೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ (ಉದಾ: ಕುನೋ ಮತ್ತು ಗಾಂಧಿಸಾಗರ) ಉಪ-ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದರಿಂದ ರೋಗ-ರುಜಿನ ಅಥವಾ ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಿಕೋಪಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಭೇದ ನಾಶವಾಗುವ ಅಪಾಯ ತಪ್ಪುತ್ತದೆ.
-
ಫ್ಲ್ಯಾಗ್ಶಿಪ್ ಪ್ರಭೇದಗಳು (Flagship Species): ಚೀತಾ ಅಥವಾ ಹುಲಿಯಂತಹ ಆಕರ್ಷಕ ಪ್ರಭೇದಗಳು ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ನೀತಿ ಆದ್ಯತೆಯನ್ನು ತಂದುಕೊಡುತ್ತವೆ.
೩. ಭಾರತದ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ವನ್ಯಜೀವಿ ಮರುಪರಿಚಯ ಯೋಜನೆಗಳು:
| ಪ್ರಭೇದ / ವನ್ಯಜೀವಿ | ಮೂಲ ತಾಣ (ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡ ಸ್ಥಳ) | ಮರುಪರಿಚಯಿಸಿದ ತಾಣ | ವರ್ಷ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ |
| ಬಂಗಾಳ ಹುಲಿ (Tiger) | ರಣಥಂಬೋರ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ | ಸರಿಸ್ಕಾ ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶ (ರಾಜಸ್ಥಾನ) | ೨೦೦೮ – ಸರಿಸ್ಕಾದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾಗಿದ್ದ ಹುಲಿ ಸಂತತಿಯನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಯಶಸ್ವಿ ಹೆಲಿಕಾಪ್ಟರ್ ಸ್ಥಳಾಂತರ ಯೋಜನೆ. |
| ಬಂಗಾಳ ಹುಲಿ (Tiger) | ಕಾನ್ಹಾ / ಬಾಂದವ್ಗಢ್ | ಪನ್ನಾ ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶ (ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ) | ೨೦೦೯ – ಬೇಟೆಯಿಂದಾಗಿ ಶೂನ್ಯಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿದ್ದ ಹುಲಿ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮಾದರಿ ಯೋಜನೆ. |
| ಕಾಡೆಮ್ಮೆ / ಗೌರ್ (Indian Gaur – Bos gaurus) | ಕಾನ್ಹಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ | ಬಾಂದವ್ಗಢ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ (ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ) | ೨೦೧೧ – ೧೯೯೦ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿದ್ದ ಕಾಡೆಮ್ಮೆಗಳನ್ನು ಮರುಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು. |
| ಒಂಟಿ ಕೊಂಬಿನ ಖಡ್ಗಮೃಗ (Rhino) | ಕಾಜಿರಂಗ ಮತ್ತು ಪೋಬಿಟೋರಾ | ಮಾನಸ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ (ಅಸ್ಸಾಂ) | Indian Rhino Vision 2020 (IRV 2020) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬೋಡೋ ದಂಗೆಯಿಂದ ಹಾನಿಗೊಳಗಾಗಿದ್ದ ಮಾನಸ್ನಲ್ಲಿ ಖಡ್ಗಮೃಗಗಳ ಮರುಸೃಷ್ಟಿ. |
| ಜೌಗು ಜಿಂಕೆ (Swamp Deer / ಬಾರಾಸಿಂಗಾ) | ಕಾನ್ಹಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ | ವನ್ ವಿಹಾರ್ (ಭೋಪಾಲ್) ಮತ್ತು ದುಧ್ವಾ (ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ) | ಹಾರ್ಡ್ಗ್ರೌಂಡ್ ಮತ್ತು ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಸಬ್ಸ್ಪೀಷಿಸ್ ಜೌಗು ಜಿಂಕೆಗಳ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸಂತತಿ ವೃದ್ಧಿ. |
| ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ ಸಿಂಹಗಳ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ | ಗಿರ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ (ಗುಜರಾತ್) | ಕುನೋ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ (ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ) | ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಆದೇಶ – ಸಿಂಹಗಳಿಗೆ ಎರಡನೇ ಸ್ವತಂತ್ರ ಆವಾಸಸ್ಥಾನ ಕಲ್ಪಿಸಲು ಅನುಮೋದನೆ ನೀಡಿದ್ದರೂ ಅಂತರ-ರಾಜ್ಯ ರಾಜಕೀಯದಿಂದ ಇನ್ನೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿದೆ. |
೪. ಶಾಸನಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಚೌಕಟ್ಟು:
-
ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆ, ೧೯೭೨ (Wildlife Protection Act, 1972): ಭಾರತದ ವನ್ಯಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಸ್ಯಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಶಾಸನಾತ್ಮಕ ಬೆನ್ನೆಲುಬು. ಮರುಪರಿಚಯಿಸಲಾದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಅತ್ಯುನ್ನತ ಕಾನೂನು ರಕ್ಷಣೆ ಹೊಂದಿರುವ ಶೆಡ್ಯೂಲ್ ೧ (Schedule I) ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
-
ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ (NTCA): ಪರಿಸರ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಸಚಿವಾಲಯದ (MoEFCC) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ೨೦೦೫ ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಶಾಸನಬದ್ಧ ಸಂಸ್ಥೆ. ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಚೀತಾ ಮರುಪರಿಚಯದ ನೋಡಲ್ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ.
-
ಭಾರತೀಯ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂಸ್ಥೆ (WII – Wildlife Institute of India): ಡೆಹ್ರಾಡೂನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಸಂಸ್ಥೆ; ಸ್ಥಳಾಂತರಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಮೀಕ್ಷೆ, ರೇಡಿಯೋ-ಕಾಲರ್ ಟ್ರ್ಯಾಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಬೆಂಬಲ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖಾಂಶಗಳು (Quick Revision Matrix):
| ನಿಯತಾಂಕ / ವಿಷಯ | ವಿವರಣೆ / ಪರೀಕ್ಷಾ ಮುಖ್ಯಾಂಶ |
| ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಚೀತಾ ಆರಂಭ | ೧೭ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೨ (ಕುನೋ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ). |
| ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ ಚೀತಾ ನಶಿಸಿಹೋದ ವರ್ಷ | ೧೯೫೨ (ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಘೋಷಣೆ). |
| ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು & IUCN ಸ್ಥಿತಿ | Acinonyx jubatus; Vulnerable (ಅಸುರಕ್ಷಿತ). |
| ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದ ಚೀತಾ ಜನಸಂಖ್ಯೆ | ೫೫ ಚೀತಾಗಳು (ಕುನೋದಲ್ಲಿ ೫೧, ಗಾಂಧಿಸಾಗರದಲ್ಲಿ ೪). |
| ಸರಿಸ್ಕಾ ಹುಲಿ ಮರುಪರಿಚಯ | ೨೦೦೮ (ರಣಥಂಬೋರ್ನಿಂದ ಸ್ಥಳಾಂತರ). |
| ಬಾಂದವ್ಗಢ್ ಗೌರ್ ಮರುಪರಿಚಯ | ೨೦೧೧ (ಕಾನ್ಹಾದಿಂದ ಸ್ಥಳಾಂತರ). |
| Indian Rhino Vision 2020 | ಕಾಜಿರಂಗ ಮತ್ತು ಪೋಬಿಟೋರಾದಿಂದ ಮಾನಸ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನಕ್ಕೆ ಖಡ್ಗಮೃಗಗಳ ಸ್ಥಳಾಂತರ. |
| ಗಿರ್ ಸಿಂಹಗಳ ಸ್ಥಳಾಂತರ ತೀರ್ಪು | ೨೦೧೩ (ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ) – ಗಿರ್ನಿಂದ ಕುನೋಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲು ನಿರ್ದೇಶನ. |
| ನೋಡಲ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು | NTCA (ಶಾಸನಬದ್ಧ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ) ಮತ್ತು WII (ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ). |
