ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಕ್ಯಾಪ್ಟಿವ್ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರಗಳ ಗರಿಷ್ಠ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಆದೇಶ: ವಿದ್ಯುತ್ ಕಾಯ್ದೆ ಸೆಕ್ಷನ್ ೧೧, ವಿದ್ಯುತ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ

ನವದೆಹಲಿ: ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ವಿದ್ಯುತ್ ಬೇಡಿಕೆ, ಕೃಷಿ ನೀರಾವರಿ ಅಗತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಎಲ್ ನಿನೊ (El Niño) ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿರುವ ತೀವ್ರ ತಾಪಮಾನವನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಲು ಕೇಂದ್ರ ವಿದ್ಯುತ್ ಸಚಿವಾಲಯವು ಮಹತ್ವದ ತುರ್ತು ಹೆಜ್ಜೆ ಇಟ್ಟಿದೆ. ೨೦೨೬ ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೫ ರಂದು ಆದೇಶ ಹೊರಡಿಸಿರುವ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು, ವಿದ್ಯುತ್ ಕಾಯ್ದೆ, ೨೦೦೩ ರ ಸೆಕ್ಷನ್ ೧೧ ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅಸಾಧಾರಣ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ಚಲಾಯಿಸಿ, ದೇಶದ ೧೧೨ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು-ಆಧಾರಿತ ಕ್ಯಾಪ್ಟಿವ್ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರಗಳು (Captive Power Plants – CPPs) ೨೦೨೬ ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧ ರಿಂದ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೩೧ ರವರೆಗೆ ತಮ್ಮ ಗರಿಷ್ಠ ಲಭ್ಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವಂತೆ ನಿರ್ದೇಶನ ನೀಡಿದೆ.

ಕನಿಷ್ಠ ೫೦ ಮೆಗಾವ್ಯಾಟ್ (50 MW) ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ಯಾಪ್ಟಿವ್ ಘಟಕಗಳಿಗೆ ಈ ಆದೇಶ ಅನ್ವಯವಾಗಲಿದ್ದು, ಸ್ವಂತ ಬಳಕೆ ಕಳೆದು ಉಳಿಯುವ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಅನ್ನು ದೇಶದ ವಿದ್ಯುತ್ ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರಗಳ (Power Exchanges) ಮೂಲಕ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

೧. ಕ್ಯಾಪ್ಟಿವ್ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರಗಳು (CPPs) ಮತ್ತು ಈ ನಿರ್ದೇಶನದ ಮಹತ್ವ:

ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ: ಕೈಗಾರಿಕಾ ಘಟಕಗಳು (ಉದಾ: ಅಲ್ಯೂಮಿನಿಯಂ ಸ್ಮೆಲ್ಟರ್‌ಗಳು, ಉಕ್ಕು ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, ಸಿಮೆಂಟ್ ಘಟಕಗಳು, ತೈಲ ಸಂಸ್ಕರಣಾಗಾರಗಳು ಮತ್ತು ರಾಸಾಯನಿಕ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು) ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗ್ರಿಡ್ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬನೆಯಾಗದೆ, ತಮ್ಮದೇ ಸ್ವಂತ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಗಾಗಿ (Self-consumption) ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಖಾಸಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರಗಳೇ ಕ್ಯಾಪ್ಟಿವ್ ಪವರ್ ಪ್ಲಾಂಟ್‌ಗಳು.
ಒಳಪಟ್ಟಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು: ವೇದಾಂತ (Vedanta), ಟಾಟಾ ಸ್ಟೀಲ್, ಹಿಂಡಾಲ್ಕೊ (Hindalco), ಜೆಎಸ್‌ಡಬ್ಲ್ಯೂ ಸ್ಟೀಲ್ (JSW Steel), ಅಲ್ಟ್ರಾಟೆಕ್ ಸಿಮೆಂಟ್, ರಿಲಯನ್ಸ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್, ಇಂಡಿಯನ್ ಆಯಿಲ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ (IOCL), ನೈರಾ ಎನರ್ಜಿ ಮತ್ತು ನ wymಕೋ (NALCO) ಸೇರಿದಂತೆ ಬೃಹತ್ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ೧೧೨ ಸ್ಥಾವರಗಳು.
ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿಯಮ: ಕ್ಯಾಪ್ಟಿವ್ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ತಮ್ಮ ಕನಿಷ್ಠ ೫೧% ವಿದ್ಯುತ್ ಅನ್ನು ಸ್ವಂತಕ್ಕೆ ಬಳಸಿ, ಉಳಿದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಮುಕ್ತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ವಿದ್ಯುತ್ ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಬಹುದು. ಈ ಆದೇಶದಿಂದಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗ್ರಿಡ್‌ಗೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಲಿಕ್ವಿಡಿಟಿ ಲಭ್ಯವಾಗಲಿದೆ.

೨. ವಿದ್ಯುತ್ ಕಾಯ್ದೆ, ೨೦೦೩ ರ ಸೆಕ್ಷನ್ ೧೧ (Section 11, Electricity Act, 2003):

ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಅಧಿಕಾರಗಳು: ಈ ಸೆಕ್ಷನ್ ಅಸಾಧಾರಣ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ (Extraordinary circumstances – ಯುದ್ಧ, ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಿಕೋಪ, ತೀವ್ರ ವಿದ್ಯುತ್ ಕೊರತೆ ಅಥವಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಭದ್ರತೆ) ಯಾವುದೇ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕಂಪನಿಗೆ ತನ್ನ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಸರ್ಕಾರದ ನಿರ್ದೇಶನದಂತೆ ನಡೆಸಲು ಆದೇಶಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಅಥವಾ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.
ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಲಹೆಗಿಂತ ಭಿನ್ನ: ಇದು ಕೇವಲ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಲಹೆಯಾಗಿರದೆ, ಶಾಸನಬದ್ಧವಾಗಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಬೇಕಾದ ಕಡ್ಡಾಯ ನಿರ್ದೇಶನವಾಗಿದೆ.
ಇತರ ಅನ್ವಯ: ಗುಜರಾತ್‌ನ ಮುಂಡ್ರಾದಲ್ಲಿರುವ ಟಾಟಾ ಪವರ್‌ನ ೪,೦೦೦ ಮೆಗಾವ್ಯಾಟ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಆಮದು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಆಧಾರಿತ ಘಟಕಕ್ಕೂ (CGPL) ಸೆಕ್ಷನ್ ೧೧ ರ ತುರ್ತು ಕಾರ್ಯಾಚರಣಾ ಅವಧಿಯನ್ನು ಡಿಸೆಂಬರ್ ೩೧ ರವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ.

೩. ಬೇಡಿಕೆಯ ಪ್ರೇರಕಗಳು ಮತ್ತು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ದಾಸ್ತಾನಿನ ಸವಾಲು:

ವಿದ್ಯುತ್ ಬೇಡಿಕೆಯ ದಾಖಲೆ ಏರಿಕೆ: ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯ ಕೊರತೆ ಹಾಗೂ ಎಲ್ ನಿನೊ ಸಂಬಂಧಿತ ಬಿಸಿ ಹವಾಮಾನದಿಂದಾಗಿ ಕೃಷಿ ಪಂಪ್‌ಸೆಟ್‌ಗಳಿಗೆ ನೀರಾವರಿ ಬೇಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಕೂಲಿಂಗ್ (AC/ಫ್ಯಾನ್) ಬೇಡಿಕೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲೇ ದೇಶದ ಗರಿಷ್ಠ ಬೇಡಿಕೆ (Peak Demand) ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಗರಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟವಾದ ಸುಮಾರು ೨೬೯ ರಿಂದ ೨೭೧ ಗಿಗಾವ್ಯಾಟ್‌ಗೆ (GW) ಮುಟ್ಟಿದೆ.
ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ದಾಸ್ತಾನಿನ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು (Critical Coal Stocks): ೨೦೨೬ ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯ ರ ಅಧಿಕೃತ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ದೇಶದ ಸುಮಾರು ೪೦% ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಧನ ದಾಸ್ತಾನು ‘ಕ್ರಿಟಿಕಲ್’ (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ) ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದೆ. ಹಲವು ಘಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಮೂರು ದಿನಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಉಳಿದಿದೆ.
೫% ಆಮದು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಮಿಶ್ರಣ (Coal Blending): ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಕೊರತೆ ನೀಗಿಸಲು ದೇಶೀಯ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲಿನ ಜೊತೆಗೆ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ೫% ರಷ್ಟು ಆಮದು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲನ್ನು (Imported Coal) ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಲು ಸರ್ಕಾರ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಿದೆ.
ಕೇಂದ್ರ ವಿದ್ಯುತ್ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ (CEA) ವರದಿ: ಆದೇಶಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟ ಎಲ್ಲಾ ೧೧೨ ಸ್ಥಾವರಗಳು ತಮ್ಮ ದೈನಂದಿನ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ, ಸ್ವಂತ ಬಳಕೆ, ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟ, ಲಭ್ಯವಿರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ದಾಸ್ತಾನಿನ ವಿವರಗಳನ್ನು ವಾರಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಕೇಂದ್ರ ವಿದ್ಯುತ್ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ (CEA) ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ವರದಿ ಮಾಡಬೇಕು.

೪. ವಿದ್ಯುತ್ ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರಗಳ (Power Exchanges) ಪಾತ್ರ:

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇಂಡಿಯನ್ ಎನರ್ಜಿ ಎಕ್ಸ್‌ಚೇಂಜ್ (IEX) ಮತ್ತು ಪವರ್ ಎಕ್ಸ್‌ಚೇಂಜ್ ಇಂಡಿಯಾ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (PXIL) ನಂತಹ ವೇದಿಕೆಗಳು ದಿನದ ಮುಂಚಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ (Day-Ahead Market) ಮತ್ತು ನೈಜ-ಸಮಯದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ (Real-Time Market) ಅಲ್ಪಾವಧಿ ವಿದ್ಯುತ್ ವಹಿವಾಟಿಗೆ ವೇದಿಕೆ ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ.
ಬೇಡಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಪೀಕ್ ಅವರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಯೂನಿಟ್‌ಗೆ ದರವು ಗರಿಷ್ಠ ಮಿತಿಯಾದ ₹೨೦ ರವರೆಗೂ ತಲುಪಿದ್ದು, ಕ್ಯಾಪ್ಟಿವ್ ಸ್ಥಾವರಗಳ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಬರುವುದರಿಂದ ಬೆಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಬರಲಿದೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖಾಂಶಗಳು (Quick Revision Matrix):

ನಿಯತಾಂಕ / ಪರಿಕಲ್ಪನೆ	ವಿವರಣೆ / ಪರೀಕ್ಷಾ ಮುಖ್ಯಾಂಶ
ಆದೇಶ ಹೊರಡಿಸಿದ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ	ಕೇಂದ್ರ ವಿದ್ಯುತ್ ಸಚಿವಾಲಯ (Ministry of Power).
ಕಾನೂನು ಅಧಿಕಾರ	ವಿದ್ಯುತ್ ಕಾಯ್ದೆ, ೨೦೦೩ ರ ಸೆಕ್ಷನ್ ೧೧(೧) (ತುರ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿ).
ಜಾರಿಯ ಅವಧಿ	೨೦೨೬ ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧ ರಿಂದ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೩೧ ರವರೆಗೆ.
ಒಳಪಟ್ಟ ಸ್ಥಾವರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ	೧೧೨ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಕ್ಯಾಪ್ಟಿವ್ ಘಟಕಗಳು.
ಕನಿಷ್ಠ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮಿತಿ	$\ge$ ೫೦ ಮೆಗಾವ್ಯಾಟ್ (50 MW).
ಹೆಚ್ಚುವರಿ ವಿದ್ಯುತ್ ವಿಲೇವಾರಿ	ವಿದ್ಯುತ್ ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರಗಳ (Power Exchanges) ಮೂಲಕ ಮಾರಾಟ.
ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ	ಕೇಂದ್ರ ವಿದ್ಯುತ್ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ (CEA) – ವಾರಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಕಡ್ಡಾಯ ವರದಿ.
ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ದಾಸ್ತಾನು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ	ದೇಶದ ಸುಮಾರು ೪೦% ಸ್ಥಾವರಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಟಿಕಲ್ ಮಟ್ಟದ ದಾಸ್ತಾನು.
ಪೀಕ್ ಪವರ್ ಬೇಡಿಕೆ (ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್)	ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಗರಿಷ್ಠ ಸುಮಾರು ೨೬೯–೨೭೧ GW.