ಮುಂಬೈ / ನವದೆಹಲಿ / ಬೆಂಗಳೂರು:
ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಬುಲ್ಧಾನಾ (Buldhana) ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮಹತ್ವದ ಲೋನಾರ್ ಸರೋವರವು (Lonar Lake) ‘ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭೂವಿಜ್ಞಾನ ಒಕ್ಕೂಟ’ದ (International Union of Geological Sciences – IUGS) ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ “ಮೂರನೇ ೧೦೦ IUGS ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣಗಳ” (Third 100 IUGS Geological Heritage Sites) ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಕೇಂದ್ರ ಗಣಿ ಸಚಿವಾಲಯವು (Ministry of Mines) ನವೆಂಬರ್ ೧೩, ೨೦೨೬ರಂದು ಈ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ದೃಢಪಡಿಸಿದೆ.
ಜಾಗತಿಕ ಮನ್ನಣೆ ಮತ್ತು ನಾಮನಿರ್ದೇಶನದ ಹಿನ್ನೆಲೆ (Recognition & Nomination):
-
ಪೋರ್ಚುಗಲ್ನಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತ ಘೋಷಣೆ: ನವೆಂಬರ್ ೪ ರಿಂದ ೮, ೨೦೨೬ರವರೆಗೆ ಪೋರ್ಚುಗಲ್ನ ಅಲ್ಗಾರ್ವೆಯಲ್ಲಿ (Algarve) ನಡೆದ ‘IUGS ಜಿಯೋಹೆರಿಟೇಜ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ’ದಲ್ಲಿ (IUGS Geoheritage Event) ಈ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು.
-
ಭಾರತದ ಎರಡನೇ ತಾಣ: ‘ಭಾರತೀಯ ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣಾ ಸಂಸ್ಥೆ’ (Geological Survey of India – GSI) ಲೋನಾರ್ ಸರೋವರದ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿತ್ತು. ಜನವರಿ ೨೦೨೬ರಲ್ಲಿ ಕೊಲಂಬಿಯಾದ ಬೊಗೋಟಾದಲ್ಲಿ ನಡೆದ IUGS ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಸಮಿತಿಯ ೮೨ನೇ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಅನುಮೋದನೆ ದೊರೆತಿತ್ತು. ೨೦೨೨ರಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಘಾಲಯದ ಮಾವ್ಮ್ಲುಹ್ ಗುಹೆಯ (Mawmluh Cave) ನಂತರ, ಈ ಜಾಗತಿಕ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದ ಭಾರತದ ಎರಡನೇ ತಾಣ ಲೋನಾರ್ ಸರೋವರವಾಗಿದೆ.
ಲೋನಾರ್ ಸರೋವರದ ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು (Geological Features):
-
ಉಲ್ಕಾಪಾತದ ಕುಳಿ (Meteorite-Impact Crater): ಲೋನಾರ್ ಸರೋವರವು ಸುಮಾರು ೧.೮೮ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ವ್ಯಾಸವನ್ನು (Diameter) ಹೊಂದಿರುವ ಮತ್ತು ಅಂದಾಜು ೧೨,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾದ ‘ಹೈಪರ್ವೆಲಾಸಿಟಿ ಉಲ್ಕಾಪಾತದ ಕುಳಿ’ಯಾಗಿದೆ (Hypervelocity meteorite-impact crater).
-
ಡೆಕ್ಕನ್ ಟ್ರ್ಯಾಪ್ಸ್ ಮತ್ತು ಬಸಾಲ್ಟ್ ಶಿಲೆ: ಇದು ಸುಮಾರು ೬೫ ಮಿಲಿಯನ್ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ ಲಾವಾರಸದಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ಬಸಾಲ್ಟ್ ಶಿಲೆಗಳ ಸರಣಿಯಾದ ‘ಡೆಕ್ಕನ್ ಟ್ರ್ಯಾಪ್ಸ್’ (Deccan Traps) ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ. ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಸಾಲ್ಟ್ ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿರುವ ಕೇವಲ ಐದು ತಿಳಿದಿರುವ ಹೈಪರ್ವೆಲಾಸಿಟಿ ಉಲ್ಕಾಪಾತದ ಕುಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಲೋನಾರ್ ಕೂಡ ಒಂದಾಗಿದೆ.
-
ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಉತ್ತೇಜನ: ಈ ತಾಣದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮೌಲ್ಯ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು IUGS ಮನ್ನಣೆಯ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ; ಇದು ಬುಲ್ಧಾನಾ ಮತ್ತು ವಿದರ್ಭ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಹಾಗೂ ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಲ ನೀಡುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.
ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷಾ ಉಪಯುಕ್ತ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು (UPSC / KPSC Prelims Facts):
-
ಆಘಾತದ ಪುರಾವೆಗಳು (Shock Evidence): ಲೋನಾರ್ ಕುಳಿಯ ತಳಭಾಗದಿಂದ ತೆಗೆದ ಡ್ರಿಲ್ ಕೋರ್ಗಳಲ್ಲಿ (Drill cores) ‘ಶ್ಯಾಟರ್ ಕೋನ್ಗಳು’ (Shatter cones) ಮತ್ತು ‘ಮಾಸ್ಕೆಲಿನೈಟ್’ (Maskelynite) ಒಳಗೊಂಡ ಒರಟಾದ ಬ್ರೆಸಿಯಾ (Coarse breccia) ಕಂಡುಬಂದಿದೆ; ಇವು ಉಲ್ಕಾಪಾತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ‘ಶಾಕ್ ಮೆಟಾಮಾರ್ಫಿಸಮ್’ (Shock metamorphism) ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಪ್ರಮುಖ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪುರಾವೆಗಳಾಗಿವೆ.
-
ಸರೋವರದ ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ (Lake Chemistry): ಲೋನಾರ್ ಸರೋವರವು ಲವಣಯುಕ್ತ (Saline) ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಕ್ಷಾರೀಯ (Highly alkaline) ನೀರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಹೊರಹರಿವು ಇಲ್ಲದ ಮುಚ್ಚಿದ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶವಾದ ‘ಎಂಡೋರ್ಹಿಕ್ ಬೇಸಿನ್’ (Endorheic basin) ಒಳಗೆ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ.
-
ಉಲ್ಕಾಪಾತದ ಮೂಲದ ದೃಢೀಕರಣ (Impact Interpretation): ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಈ ಕುಳಿಯನ್ನು ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಯಿಂದ (Volcanic) ಉಂಟಾದದ್ದು ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ನಂತರದ ಆಳವಾದ ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ತನಿಖೆಗಳು ಲೋನಾರ್ ಸರೋವರವು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಿಂದ ಬಿದ್ದ ಉಲ್ಕೆಯ ಡಿಕ್ಕಿಯಿಂದ (Meteorite impact) ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿದವು.
-
ರಾಮ್ಸರ್ ತಾಣ (Ramsar Site): ಲೋನಾರ್ ಸರೋವರವನ್ನು ೨೦೨೦ರಲ್ಲಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಹತ್ವದ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶವಾದ ರಾಮ್ಸರ್ ತಾಣವಾಗಿಯೂ ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
ವಿಶೇಷ ವರದಿ: ‘ವಿಚಾರ ವಿಸ್ತಾರ’ – ಇದು ಸುದ್ದಿಗಳ ಸವಿವರ
