ಭಗವದ್ಗೀತೆ ಅಧ್ಯಾಯ- 8 , ಶ್ಲೋಕ-12

ಶ್ಲೋಕ – 12

ಸರ್ವದ್ವಾರಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ ಮನೋ ಹೃದಿ ನಿರುದ್ಧ್ಯ ಚ ।
ಮೂರ್ಧ್ನ್ಯಾSಧಾಯಾSತ್ಮನಃ ಪ್ರಾಣಮಾಸ್ಥಿತೋ ಯೋಗಧಾರಣಾಮ್ ॥೧೨॥

ಅರ್ಥ (ಸಾರಾಂಶ):
ಸರ್ವ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು (ಕಣ್ಣು, ಕಿವಿ, ಮೂಗು, ತುಟಿ, ಅಂಗಗಳು) ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿ,
ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಆತ್ಮನ ಚೇತನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿ, ಪ್ರಾಣವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಾ ಯೋಗಭಾವದಿಂದ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವನೆಂಬುದು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಂದರ್ಭ:
ಪತನಜಲಿಯ ಯೋಗ ಸುತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಧ್ಯಾನ (ಧ್ಯಾನಾ) ಮತ್ತು ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ,
ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

ಪದ-ಪದಾರ್ಥ ವಿಭಜನೆ:

ಸರ್ವದ್ವಾರಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ – ಎಲ್ಲ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು (ಕಣ್ಣು, ಕಿವಿ, ಮೂಗು, ತುಟಿ, ಅಂಗಗಳು) ನಿಯಂತ್ರಿಸು.
- ಅರ್ಥ: ಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹೊರಬಾಹ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರಲೋಭನೆ/ಚಂಚಲತೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.
ಮನೋ ಹೃದಿ ನಿರುದ್ಧ್ಯ ಚ – ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಪಡಿಸು.
- ಅರ್ಥ: ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆ ಮತ್ತು ಗತಿಮಾನದ ನಿರೋಧ, ಮನಸ್ಸು ಹೃದಯದ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಯಾಗಿರಬೇಕು.
ಮೂರ್ಧ್ನ್ಯಾSಧಾಯಾSತ್ಮನಃ – ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನ ಚೇತನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸು.
- ಅರ್ಥ: ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ‘ಸಚೇತನ ಶಕ್ತಿ’ ಅಥವಾ ಆತ್ಮನ ಗಮನವನ್ನು ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ.
- ಕೆಲ ಪಾಠಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಸಹಸ್ರಾರಾ ಚಕ್ರ (ಶಿರಸ್ಸಿನ ಶಕ್ತಿಮುದ್ರೆ) ಜೊತೆ ಸಂಬಂಧಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಾಣಮಾಸ್ಥಿತೋ – ಪ್ರಾಣ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸು.
- ಅರ್ಥ: ಉಸಿರಿನ (ಪ್ರಾಣ) ನಿಯಂತ್ರಣ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವು ಯೋಗಭಾವದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ.
ಯೋಗಧಾರಣಾಮ್ – ಈ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ಯೋಗಭಾವವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸು.
- ಅರ್ಥ: ಇಂದ್ರಿಯ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಮನಸ್ಸಿನ ಶಾಂತಿ, ಪ್ರಾಣ ನಿಯಂತ್ರಣ—ಈ ಮೂರು ಕೂಡಿಸುವುದರಿಂದ ಯೋಗಿ ಯೋಗಭಾವವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸಾರಾಂಶ:

ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಧ್ಯಾನ ಅಥವಾ ಸಾಮ್ಯ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತ ಹಂತವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಯೋಗಿ ಬಾಹ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದ ಅಸಹಾಯಕ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲಿನ ಆತ್ಮಚೇತನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿ, ಪ್ರಾಣ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ ಯೋಗಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಬೇಕು.
ಇದನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯ ನಿಯಂತ್ರಣ + ಪ್ರಾಣ ನಿಯಂತ್ರಣ + ಮನಸ್ಸಿನ ಕೇಂದ್ರೀಕರಣ = ಯೋಗಧಾರಣಾ ಹಂತ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.

ಆಧುನಿಕ ಅರ್ಥ / ಅನ್ವಯ:

ಮೂಲಭೂತ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ: ಯೋಗಧಾರಣೆ (Dharana) ಹಂತವು ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಮುನ್ನದ ಹಂತವಾಗಿದೆ.
ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ: ಮನಸ್ಸು ಚಂಚಲವಾಗದೆ ಧ್ಯಾನ/ಕೇಂದ್ರಿತ ಚಿಂತನಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದು.
ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಅನ್ವಯ: ಉಸಿರಿನ ನಿಯಂತ್ರಣವು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಕ್ತಿ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಮನೋನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಕ.

ಭಗವದ್ಗೀತೆ ಅಧ್ಯಾಯ- 8, ಶ್ಲೋಕ-11