ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೇಲೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಚಟಚಟನಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಚಟ್ಟೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಕೇವಲ ಆರಾಧನಾ ಸ್ಥಳವಲ್ಲ; ಅದು ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚರಿತ್ರೆಯ ಒಂದು ಮೌನ ಅಧ್ಯಾಯ. ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದ ಈ ದೇವಾಲಯ, ಸುಮಾರು ಎಂಟು ಶತಮಾನಗಳ ಹಿಂದಿನ ಸಮಾಜದ ಚಿಂತನೆ, ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ನಡುವೆ ನಡೆದ ಸಂವಾದವನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಜೀವಂತವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದೆ.
ಹೊಯ್ಸಳರ ಏರಿಕೆಯ ಕಾಲಘಟ್ಟ
ಕ್ರಿ.ಶ. 12–13ನೇ ಶತಮಾನಗಳು ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳರ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಅವಧಿ. ಬೇಲೂರು ಮತ್ತು ಹಳೆಬೀಡು ರಾಜಧಾನಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಹೊಯ್ಸಳರು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯ ರಂಗದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳ II (ಕ್ರಿ.ಶ. 1173–1220) ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಅರಸರಲ್ಲೊಬ್ಬರು. ಅವರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಕ್ಕೂ ಅಪೂರ್ವ ಪೋಷಣೆ ದೊರಕಿತು.
ಇಂತಹ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲೇ, ಕ್ರಿ.ಶ. 1200ರ ಸುಮಾರಿಗೆ, ಹೊಯ್ಸಳ ಸೇನಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದ ಚಟ್ಟ ದಣ್ಣಾಯಕ ಚಟಚಟನಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು.
.jpg)
ಚಟ್ಟ ದಣ್ಣಾಯಕ – ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಗಮ
ಹೊಯ್ಸಳ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ದಣ್ಣಾಯಕರು ಕೇವಲ ಯುದ್ಧನಾಯಕರು ಅಲ್ಲ; ಅವರು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತಗಾರರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಚಟ್ಟ ದಣ್ಣಾಯಕ ತನ್ನ ಹೆಸರು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲೆಂದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ತನ್ನ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲು ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಿಸುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ, ಚಟ್ಟೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಅದರ ವಾಸ್ತು ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮನ್ವಯದ ಕಾರಣದಿಂದ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.
.jpg)
ತ್ರಿಕೂಟಾಚಲ – ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುತೆಯ ಸಂಕೇತ
ಚಟ್ಟೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಹೊಯ್ಸಳರ ವಿಶಿಷ್ಟ ತ್ರಿಕೂಟಾಚಲ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿದೆ. ಮೂರು ಗರ್ಭಗುಡಿಗಳಲ್ಲಿ—
-
ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಶಿವ (ಚಟ್ಟೇಶ್ವರ),
-
ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು,
-
ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ದೇವರು
ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಶೈವ, ವೈಷ್ಣವ ಮತ್ತು ಸೌರ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುವುದು, ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುತೆಯ ನೈಜ ಪ್ರತಿರೂಪ.
ಇದು ಆ ಕಾಲದ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪಂಥಗಳು ಸಹಬಾಳ್ವೆಯಿಂದ ಜೀವಿಸುತ್ತಿದ್ದವು ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
.jpg)
ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಇತಿಹಾಸಾತ್ಮಕ ಮಹತ್ವ
ಚಟ್ಟೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿದ್ದು, ನವರಂಗ, ವೇಶ್ಟಿಬ್ಯೂಲ್ ಮತ್ತು ಗರ್ಭಗುಡಿಗಳ ಸಂಯೋಜನೆ ಹೊಯ್ಸಳ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಪರಿಪಕ್ವ ಹಂತವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಮೇಲಿರುವ ವೇಸರ ಶೈಲಿಯ ಶಿಖರ, ಉತ್ತರ–ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ವಾಸ್ತು ಪರಂಪರೆಗಳ ಸಂಗಮವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.
ವೇಶ್ಟಿಬ್ಯೂಲ್ ಮೇಲಿರುವ ಸುಖನಾಸಿ, ಮುಖ್ಯ ಶಿಖರದ ಚಿಕ್ಕ ವಿಸ್ತರಣೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದು, ಶಿಲ್ಪೀಯ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ.
ಸರಳತೆಯಲ್ಲಿನ ಗಂಭೀರತೆ
ಹಳೆಬೀಡು–ಬೇಲೂರು ದೇವಾಲಯಗಳ ಅಲಂಕಾರಿಕ ಶಿಲ್ಪಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಚಟ್ಟೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಾಂಗಣವು ಸರಳವಾಗಿದೆ. ನಿಯಮಿತ ಅಂತರದಲ್ಲಿರುವ ಪಿಲಾಸ್ಟರ್ಗಳು ಮಾತ್ರ ಅಲಂಕಾರದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಸರಳತೆ, ಹೊಯ್ಸಳ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಇನ್ನೊಂದು ಆಯಾಮವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ.
ನವರಂಗವು ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರವು ಎರಡು ಲೇತ್ ಕಂಬಗಳು ಮತ್ತು ಪಿಲಾಸ್ಟರ್ಗಳಿಂದ ಬೆಂಬಲಿತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರವು ಅದರ ಎಲ್ಲಾ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ಯಾರಪೆಟ್ ಗೋಡೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಮೇಲಿನ ಮೇಲ್ಕಟ್ಟಡವು ವೇಸರ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಮುಖಮಂಟಪವು ಸುಖನಾಸಿ ಎಂಬ ಮೇಲ್ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
.jpg)
ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂರಕ್ಷಣೆ
ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಜವಂಶಗಳು ಬದಲಾಗಿದರೂ, ಚಟ್ಟೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇಂದು ಇದು **ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆ (ASI)**ಯ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿದೆ. ಇದು ಇತಿಹಾಸದ ಮೇಲಿನ ಸರ್ಕಾರಿ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯ ಸಂಕೇತವಾದರೂ, ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರಚಾರ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.
.jpg)
ಇದು ಮುಖ್ಯ ಗೋಪುರದ ಚಿಕ್ಕ ವಿಸ್ತರಣೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಅಚ್ಚುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಅಧಿಷ್ಠಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ಸೂರು ಸಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕವು ದೇವಾಲಯದ ಗೋಡೆಯನ್ನು ಸಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ಸೂರು ಗೋಡೆಯಿಂದ ಸುಮಾರು ಅರ್ಧ ಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿ ಚಾಚಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಭಾಗವು ನಿಯಮಿತ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಪಿಲಾಸ್ಟರ್ಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಯಾವುದೇ ಅಲಂಕಾರದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿದೆ.
ಸಂಪರ್ಕ:
ಈ ದೇವಾಲಯವು ಹಳೇಬೀಡುವಿನಿಂದ ಸುಮಾರು 6 ಕಿ.ಮೀ, ಹಳೇಬೀಡು ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ 6 ಕಿ.ಮೀ, ಜಾವಗಲ್ ನಿಂದ 11 ಕಿ.ಮೀ, ಬೇಲೂರಿನಿಂದ 22 ಕಿ.ಮೀ, ಬಾಣಾವರ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ 26 ಕಿ.ಮೀ, ಬಾಣಾವರದಿಂದ 28 ಕಿ.ಮೀ, ಹಾಸನದಿಂದ 36 ಕಿ.ಮೀ, ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ 216 ಕಿ.ಮೀ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರು ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ 216 ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ಹಳೇಬೀಡಿನ ನಂತರ ಬೇಲೂರಿನಿಂದ ಬಾಣಾವರ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇದೆ.
ಇತಿಹಾಸ ನಮಗೆ ಹೇಳುವ ಪಾಠ
ಚಟ್ಟೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ನಮಗೆ ಒಂದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಸಂದೇಶ ನೀಡುತ್ತದೆ— ಇತಿಹಾಸ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ದಿನಾಂಕಗಳ ಸಾಲಲ್ಲ. ಅದು ಮೌಲ್ಯಗಳು, ಸಹಿಷ್ಣುತೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ನಿರಂತರತೆ.ಚಟಚಟನಹಳ್ಳಿಯ ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನೋಡುವುದು ಎಂದರೆ, ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದ ಧರ್ಮ, ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಸಮಾಜವನ್ನು ಒಂದೇ ನೋಟದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನ. ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದ ಈ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ನಮ್ಮ ಹೊಣೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಕಾಲ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಇತಿಹಾಸ ಕಲಿಸುವ ಪಾಠಗಳು ಶಾಶ್ವತ.
[…] […]