ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದ ಮೂಕಜ್ಜಿಯ ಕನಸುಗಳು ಕಾದಂಬರಿ ಸಮಾಜದ ಆಚರಣೆಗಳು, ಮೌಢ್ಯತೆ, ಇತಿಹಾಸದ ಅರ್ಥವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು ಹಾಗೂ ಮಾನವ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂಲ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಅದ್ಭುತ ತಾತ್ವಿಕ ಕೃತಿ.
ಗಂಡು-ಹೆಣ್ಣು ಸಂಬಂಧ, ಲಿಂಗದ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಹಜ ನಿಯಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮೂಕಜ್ಜಿ ನೀಡುವ ವಿವರಣೆಗಳು ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಮೇರೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ನೈಜ ಜೀವನದ ದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತವೆ.
ಕಾದಂಬರಿಯ ಕಥಾವಸ್ತುವಿನ ಹೃದಯವೇ ಮೂಕಜ್ಜಿ ಮತ್ತು ಸುಬ್ಬಣ್ಣನ ನಡುವಿನ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳು. ಮಧ್ಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮದುವೆ, ಜಾತ್ರೆ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಜೀವನದ ಸಣ್ಣಸಣ್ಣ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಬರುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅವು ಕಥೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಷ್ಟೇ — ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಓದುಗನನ್ನು ಚಿಂತನೆಯ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವುದು ಅಜ್ಜಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮತ್ತು ಅವಳ ವಿಶಾಲ ಅನುಭವಜ್ಞಾನ.
ಮೂಕಜ್ಜಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ವೃದ್ಧೆಯಂತೆ ಕಾಣಿಸಿದರೂ, ಅವಳ ಚಿಂತನೆ ಅನೇಕ ಪಂಡಿತರ ಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ಮೀರಿಸುವಷ್ಟು ಆಳವಾದುದು. ಇತಿಹಾಸದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪದರವನ್ನು ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸುವಂತೆ, ಸಮಾಜದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವಂತೆ ಈ ಕಾದಂಬರಿ ಓದುಗರನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ.
ನೋವು-ನಲಿವು, ಭಕ್ತಿ-ಅಂಧಶ್ರದ್ಧೆ, ಸತ್ಯ-ಮಿಥ್ಯೆಗಳ ನಡುವಿನ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಮರುಆಲೋಚನೆ ಮಾಡಲು ಇದು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತದೆ.
ಕೆ. ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತ ಅವರ ಬರವಣಿಗೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೇ — ಸರಳ ಗ್ರಾಮೀಣ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೊಳಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರ ತಾತ್ವಿಕ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಸಹಜವಾಗಿ ಒಡಮೂಡಿಸುವ ಶಕ್ತಿ.
ಈ ಕಾದಂಬರಿ ಕೇವಲ ಕಥೆ ಅಲ್ಲ; ಅದು ಜ್ಞಾನ, ವಿಚಾರ, ಆತ್ಮಪರಿಶೀಲನೆಗಳ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಓದುಗನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಚಿಂತನಾ ಪ್ರಯಾಣ.
– ಮೌನಾತ್ಮ
