ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ಪರೀಕ್ಷೆ, ಮಾದರಿ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯನಿರ್ಣಯ (Adjudication): ನಿಯಂತ್ರಣ ಚೌಕಟ್ಟು, ಶಿಶು ಆಹಾರ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು FSSAI ಕ್ರಮಗಳ ಸಮಗ್ರ ನೋಟ

ನವದೆಹಲಿ: ಭಾರತೀಯ ಆಹಾರ ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವು (FSSAI) ದೇಶದ ಆಹಾರ ಸುರಕ್ಷತಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಜಾರಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಚುರುಕುಗೊಳಿಸಿದೆ. ೨೦೨೬ ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೮ ರಂದು, ಶಿಶು ಪೋಷಕಾಂಶ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ನಿಯಮಾವಳಿ ಉಲ್ಲಂಘನೆಗಾಗಿ ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದೈತ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆ ನೆಸ್ಲೆ ಇಂಡಿಯಾ (Nestle India) ವಿರುದ್ಧ FSSAI ಮೂರು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ನ್ಯಾಯನಿರ್ಣಯ (Adjudication) ಮೊಕದ್ದಮೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ.

ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಕರಣಗಳು NAN Excella Pro Stage 1 ಮತ್ತು Lactogen Pro 1 ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ದಾರಿತಪ್ಪಿಸುವ ಪ್ರಚಾರದ ಕ್ಲೈಮ್‌ಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದಾಗಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಕರಣವು ಫಾಲೋ-ಅಪ್ ಫಾರ್ಮುಲಾದಲ್ಲಿ ಬಯೋಟಿನ್ (Biotin) ಅಂಶವು ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಕ್ಕಿಂತ ಕಳಪೆಯಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ (Sub-standard) ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ (ಇದನ್ನು ರೆಫರಲ್ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವು ಮರುಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ದೃಢಪಡಿಸಿದೆ).

೧. ಭಾರತದ ಆಹಾರ ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಶಾಸನಾತ್ಮಕ ಚೌಕಟ್ಟು (Legal Framework):

• ಆಹಾರ ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟ ಕಾಯ್ದೆ, ೨೦೦೬ (FSS Act, 2006): ಈ ಕಾಯ್ದೆಯು ಈ ಹಿಂದಿನ ಹಲವು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಆಹಾರ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು (ಉದಾ: Prevention of Food Adulteration Act, 1954) ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ, ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಏಕರೂಪದ ಆಹಾರ ನಿಯಂತ್ರಣ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವಾಗಿ FSSAI ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.

• ವ್ಯಾಪ್ತಿ: ಆಹಾರ ಉತ್ಪಾದನೆ, ಸಂಗ್ರಹಣೆ, ವಿತರಣೆ, ಮಾರಾಟ ಹಾಗೂ ವಿದೇಶಗಳಿಂದ ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸರಪಳಿಯನ್ನು ಇದು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.

• ಶಿಶು ಪೋಷಕಾಂಶ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣ (Infant Nutrition Regulations):

  • ಶಿಶುಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವರ್ಗವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ನಿಯಮಗಳಿವೆ. Food Safety and Standards (Foods for Infant Nutrition) Regulations, 2020 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಘಟಕಾಂಶಗಳು, ಪೌಷ್ಟಿಕಾಂಶದ ಮಿತಿ, ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಲೇಬಲಿಂಗ್ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

  • ನಿಯಂತ್ರಣ ೪(೨) [Regulation 4(2)]: ಶಿಶು ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಮೇಲೆ ದಾರಿತಪ್ಪಿಸುವ ಜಾಹೀರಾತು ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪುರಾವೆಯಿಲ್ಲದ ಆರೋಗ್ಯ ಕ್ಲೈಮ್‌ಗಳನ್ನು (Health claims) ಇದು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತದೆ.

• ಐಎಂಎಸ್ ಕಾಯ್ದೆ, ೧೯೯೨ (IMS Act, 1992): Infant Milk Substitutes, Feeding Bottles and Infant Foods (Regulation of Production, Supply and Distribution) Act, 1992 – ತಾಯಿಯ ಎದೆಹಾಲು ಉಣಿಸುವುದನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ, ಶಿಶು ಹಾಲಿನ ಬದಲಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಹಾಗೂ ಫೀಡಿಂಗ್ ಬಾಟಲಿಗಳ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜಾಹೀರಾತು ಮತ್ತು ಪ್ರಚಾರವನ್ನು ಈ ಕಾಯ್ದೆಯು ಕಠಿಣವಾಗಿ ನಿರ್ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ.

೨. ಆಹಾರ ಪರೀಕ್ಷೆ, ಸ್ಯಾಂಪ್ಲಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ:

• ಆಹಾರ ಸುರಕ್ಷತಾ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು (Food Safety Officers – FSOs): ಉತ್ಪಾದನಾ ಘಟಕಗಳು, ಗೋದಾಮುಗಳು ಮತ್ತು ಚಿಲ್ಲರೆ ಅಂಗಡಿಗಳಿಂದ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು (Samples) ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಶಾಸನಾತ್ಮಕ ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ.

• ಮಾದರಿ ಸಮಗ್ರತೆ (Sample Integrity): ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಮಾದರಿ ಹಾಳಾಗದಂತೆ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳ (SOPs) ಪ್ರಕಾರ ಸೀಲ್ ಮಾಡಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ರವಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

• ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಪರೀಕ್ಷಾ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳು: ಮಾದರಿಗಳನ್ನು FSSAI ಅಧಿಸೂಚಿತ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣುಜೀವಿಗಳ ಸೋಂಕು (Microbiological contamination), ರಾಸಾಯನಿಕ ಶೇಷಗಳು (Chemical residues), ಭಾರ ಲೋಹಗಳು, ಪೌಷ್ಟಿಕಾಂಶದ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಕಲಬೆರಕೆಗಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

• ರೆಫರಲ್ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ ಮತ್ತು ವಿವಾದ ಇತ್ಯರ್ಥ (Referral Laboratory):

  • ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದ ವರದಿಯನ್ನು ಆಹಾರ ವ್ಯಾಪಾರ ನಿರ್ವಾಹಕರು (FBOs) ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರೆ, ಮಾದರಿಯನ್ನು ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ರೆಫರಲ್ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಕ್ಕೆ ಮರು-ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

  • ಅಂತಿಮ ತೀರ್ಪು: ರೆಫರಲ್ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ ನೀಡುವ ವರದಿಯೇ ಕಾನೂನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಅಂತಿಮ ಹಾಗೂ ನಿರ್ಣಾಯಕ (Definitive) ಸಾಕ್ಷ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

೩. ಉತ್ಪನ್ನ ಕ್ಲೈಮ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಪೋಷಕಾಂಶ ಪದಗಳು:

• HMOs (Human Milk Oligosaccharides): ತಾಯಿಯ ಎದೆಹಾಲಿನಲ್ಲಿ ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಕ್ಕರೆ ಅಣುಗಳು. ಇವು ಶಿಶುವಿನ ರೋಗನಿರೋಧಕ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕರುಳಿನ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತವೆ. ವಾಣಿಜ್ಯ ಶಿಶು ಉತ್ಪನ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಕುರಿತು ಅನಧಿಕೃತ ಅಥವಾ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಿತ ಹಕ್ಕು ಸಾಧಿಸುವುದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

• ಬಯೋಟಿನ್ (Biotin): ಇದು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕರಗುವ ವಿಟಮಿನ್ ಬಿ-ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್ ಗುಂಪಿನ ವಿಟಮಿನ್ (Vitamin B7). ಕಾರ್ಬೋಹೈಡ್ರೇಟ್ ಮತ್ತು ಕೊಬ್ಬಿನ ಚಯಾಪಚಯಕ್ಕೆ (Metabolism) ಇದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಶಿಶು ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರಮಾಣವು FSSAI ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ಕಡ್ಡಾಯ ಕನಿಷ್ಠ ಮಿತಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ‘ಕಳಪೆ ಗುಣಮಟ್ಟ’ (Sub-standard) ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

೪. ನ್ಯಾಯನಿರ್ಣಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ (Adjudication Mechanism):

• ಅರೆ-ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ (Quasi-Judicial Process): ಕೇವಲ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡುವುದಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ನಿಯಮ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದವರ ವಿರುದ್ಧ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ನೇಮಕಗೊಂಡ ನ್ಯಾಯನಿರ್ಣಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು (Adjudicating Officers) ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸಿ ದಂಡ ವಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ.

• ಉಲ್ಲಂಘನೆಗಳ ವಿಧಗಳು:

  • ಸುರಕ್ಷಿತವಲ್ಲದ ಆಹಾರ (Unsafe food).

  • ಕಳಪೆ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಆಹಾರ (Sub-standard food).

  • ತಪ್ಪುದಾರಿಗೆಳೆಯುವ ಲೇಬಲಿಂಗ್ ಅಥವಾ ಜಾಹೀರಾತು (Misbranding / Misleading claims).

• ದಂಡ ವಿಧಿಸುವಿಕೆ: ದೋಷ ಸಾಬೀತಾದಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮೇಲೆ ಗಣನೀಯ ಮೊತ್ತದ ಆರ್ಥಿಕ ದಂಡವನ್ನು ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅಗತ್ಯಬಿದ್ದರೆ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಿಂದ ಹಿಂಪಡೆಯಲು (Product Recall) ಆದೇಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖಾಂಶಗಳು (Quick Revision Matrix):

FSS Act, 2006ಭಾರತದ ಸಮಗ್ರ ಆಹಾರ ಸುರಕ್ಷತಾ ಕಾಯ್ದೆ.

IMS Act, 1992ಶಿಶು ಹಾಲಿನ ಬದಲಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಫೀಡಿಂಗ್ ಬಾಟಲಿಗಳ ಜಾಹೀರಾತು/ಪ್ರಚಾರ ನಿಷೇಧಿಸುವ ಕಾಯ್ದೆ.

Regulation 4(2)ಶಿಶು ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ದಾರಿತಪ್ಪಿಸುವ ಲೇಬಲ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಚಾರದ ಕ್ಲೈಮ್‌ಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ನಿಬಂಧನೆ (2020 ರ ನಿಯಮಾವಳಿ).

ರೆಫರಲ್ ಲ್ಯಾಬ್ (Referral Lab)ಆಹಾರ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ವಿವಾದಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮ ಮತ್ತು ನಿರ್ಣಾಯಕ ತೀರ್ಪು ನೀಡುವ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ.

ಬಯೋಟಿನ್ (Biotin)ವಿಟಮಿನ್ B7 (ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕರಗುವ ಜೀವಸತ್ವ).

HMOsHuman Milk Oligosaccharides – ತಾಯಿಯ ಎದೆಹಾಲಿನ ಪೋಷಕಾಂಶ ಘಟಕ.