ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಮುಖ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ದೂರದರ್ಶಕಗಳು ಮತ್ತು ವೀಕ್ಷಣಾಲಯಗಳು: ಖಗೋಳ ವಿಜ್ಞಾನ, ಕಾರ್ಯವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರೀಕ್ಷಾ ಕೇಂದ್ರಿತ ಸಮಗ್ರ ನೋಟ

ಮಾನವನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದ ವಿದ್ಯುತ್ಕಾಂತೀಯ ತರಂಗಾಂತರಗಳಾದ ರೇಡಿಯೋ, ಅತಿಗೆಂಪು (Infrared), ನೇರಳಾತೀತ (Ultraviolet), ಎಕ್ಸ್-ಕಿರಣ ಹಾಗೂ ಗಾಮಾ-ಕಿರಣಗಳ ಮೂಲಕ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಉಗಮ, ಕಪ್ಪುಕುಳಿಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯಗ್ರಹಗಳನ್ನು (Exoplanets) ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಭೂ-ಆಧಾರಿತ ಹಾಗೂ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಆಧಾರಿತ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯಗಳು ಅತ್ಯಗತ್ಯ.

೧. ಪ್ರಮುಖ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಆಧಾರಿತ ದೂರದರ್ಶಕಗಳು (Space-Based Observatories):

• ಹಬಲ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ದೂರದರ್ಶಕ (HST – ೧೯೯೦):

  • ಕಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ತರಂಗಾಂತರ: ಕೆಳ ಭೂಕಕ್ಷೆ (LEO); ನೇರಳಾತೀತ (UV), ಗೋಚರ ಬೆಳಕು ಮತ್ತು ಸಮೀಪ-ಅತಿಗೆಂಪು (Near-IR).

  • ವಿಶೇಷತೆ: ೨.೪ ಮೀಟರ್ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಕನ್ನಡಿ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ವಿಸ್ತರಣಾ ದರವನ್ನು (Hubble Constant) ಅಳೆಯುವಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆ.

• ಜೇಮ್ಸ್ ವೆಬ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ದೂರದರ್ಶಕ (JWST – ೨೦೨೧):

  • ಸ್ಥಾನ: ಸೂರ್ಯ-ಭೂಮಿಯ ಲಗ್ರಾಂಜಿಯನ್ ಬಿಂದು L2 (Halo Orbit).

  • ರಚನೆ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ: ೬.೫ ಮೀಟರ್ ವ್ಯಾಸದ ೧೮ ಚಿನ್ನದ ಲೇಪಿತ ಬೆರಿಲಿಯಮ್ ಷಡ್ಭುಜಾಕೃತಿಯ ಕನ್ನಡಿಗಳು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅತಿಗೆಂಪು (Infrared) ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿ ಆದಿಮ ಗೆಲಕ್ಸಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯಗ್ರಹಗಳ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

• ಚಂದ್ರ ಎಕ್ಸ್-ರೇ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯ (Chandra – ೧೯೯೯):

  • ಕಾರ್ಯವ್ಯಾಪ್ತಿ: ಸೂಪರ್‌ನೋವಾ ಸ್ಫೋಟಗಳು, ಕಪ್ಪುಕುಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ಯಾಲಕ್ಸಿ ಕ್ಲಸ್ಟರ್‌ಗಳಿಂದ ಹೊರಸೂಸುವ ಪ್ರಬಲ ಎಕ್ಸ್-ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಗ್ರೇಸಿಂಗ್-ಇನ್ಸಿಡೆನ್ಸ್ ಕನ್ನಡಿಗಳ ಮೂಲಕ ಸೆರೆಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ.

• ಸ್ಪಿಟ್ಜರ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಟೆಲಿಸ್ಕೋಪ್ (Spitzer – ೨೦೦೩ ರಿಂದ ೨೦೨೦):

  • ಅತಿಗೆಂಪು ವೀಕ್ಷಣೆ: ಧೂಳಿನಿಂದ ಆವೃತವಾದ ತಾರಾ ನರ್ಸರಿಗಳು, ಬ್ರೌನ್ ಡ್ವಾರ್ಫ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ದೂರದ ಗೆಲಕ್ಸಿಗಳನ್ನು ದ್ರವ ಹೀಲಿಯಂ ಶೀತಲೀಕರಣದ ನೆರವಿನಿಂದ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿ ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ ನಿವೃತ್ತಿಗೊಂಡಿತು.

• ಫರ್ಮಿ ಗಾಮಾ-ರೇ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ದೂರದರ್ಶಕ (Fermi – ೨೦೦೮):

  • ಉಪಕರಣಗಳು: ಲಾರ್ಜ್ ಏರಿಯಾ ಟೆಲಿಸ್ಕೋಪ್ (LAT) ಮತ್ತು ಗಾಮಾ-ರೇ ಬರ್ಸ್ಟ್ ಮಾನಿಟರ್ (GBM). ಪಲ್ಸಾರ್‌ಗಳು, ಸಕ್ರಿಯ ಗ್ಯಾಲಕ್ಸಿಯ ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯೈ ಮತ್ತು ಕ್ಷಿಪ್ರ ಗಾಮಾ ಕಿರಣ ಸ್ಫೋಟಗಳನ್ನು (GRBs) ಶೋಧಿಸುತ್ತದೆ.

• ಕೆಪ್ಲರ್ (೨೦೦೯–೨೦೧೮) & ಟೆಸ್ (TESS – ೨೦೧೮):

  • ಗುರಿ: ‘ಟ್ರಾನ್ಸಿಟ್ ವಿಧಾನ’ದ (Transit Method) ಮೂಲಕ ಸೌರವ್ಯೂಹದಾಚೆಗಿನ ಬಾಹ್ಯಗ್ರಹಗಳನ್ನು (Exoplanets) ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವುದು. ಟೆಸ್ ಆಕಾಶದ ಸುಮಾರು ೮೫% ಭಾಗವನ್ನು ಸ್ಕ್ಯಾನ್ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

• ಗಯಾ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯ (Gaia – ESA, ೨೦೧೩):

  • ಆಕಾಶಗಂಗೆಯ ನಕ್ಷೆ: ಕ್ಷೀರಪಥದ (Milky Way) ಸುಮಾರು ೨ ಶತಕೋಟಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ನಿಖರ ಸ್ಥಾನ, ಚಲನೆ ಮತ್ತು ದೂರವನ್ನು ಅಳೆದು ಅತ್ಯಂತ ನಿಖರವಾದ 3D ನಕ್ಷೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಿದೆ.

• ನ್ಯಾನ್ಸಿ ಗ್ರೇಸ್ ರೋಮನ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಟೆಲಿಸ್ಕೋಪ್ (Nancy Grace Roman – ಆಗಸ್ಟ್ ೩೦, ೨೦೨೬):

  • ಕರೋನಾಗ್ರಾಫ್ (Coronagraph) ಮೂಲಕ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಮಂದ ಬಾಹ್ಯಗ್ರಹಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸುವ ನಾಸಾದ ನೂತನ ದೂರದರ್ಶಕ (೨೦೨೭ ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಆರಂಭ).

೨. ಪ್ರಮುಖ ನೆಲ-ಆಧಾರಿತ ಆಪ್ಟಿಕಲ್ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯಗಳು (Ground-Based Observatories):

• ಡಬ್ಲ್ಯೂ. ಎಂ. ಕೆಕ್ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯ (W. M. Keck Observatory):

  • ಸ್ಥಳ: ಮೌನಾ ಕಿಯಾ, ಹವಾಯಿ (ಅಮೆರಿಕ).

  • ವಿಶೇಷತೆ: ಅವಳಿ ೧೦-ಮೀಟರ್ ಕನ್ನಡಿಗಳು (Keck I & Keck II). ವಾತಾವರಣದ ಅಡಚಣೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ‘ಅಡಾಪ್ಟಿವ್ ಆಪ್ಟಿಕ್ಸ್’ (Adaptive Optics) ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ.

• ವೆರಿ ಲಾರ್ಜ್ ಟೆಲಿಸ್ಕೋಪ್ (VLT – ESO):

  • ಸ್ಥಳ: ಅಟಕಾಮಾ ಮರುಭೂಮಿಯ ಸೆರೊ ಪರನಾಲ್, ಚಿಲಿ.

  • ರಚನೆ: ನಾಲ್ಕು ೮.೨ ಮೀಟರ್ ಘಟಕಗಳು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ೧.೮ ಮೀಟರ್ ಸಹಾಯಕ ಟೆಲಿಸ್ಕೋಪ್‌ಗಳು. ಇವುಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ ಇಂಟರ್‌ಫೆರೋಮೀಟರ್ (VLTI) ಆಗಿ ಬಳಸಬಹುದು.

• ಎಕ್ಸ್‌ಟ್ರೀಮ್ಲಿ ಲಾರ್ಜ್ ಟೆಲಿಸ್ಕೋಪ್ (ELT):

  • ಸ್ಥಳ: ಸೆರೊ ಅರ್ಮಾಜೋನ್ಸ್, ಚಿಲಿ (ಯುರೋಪಿಯನ್ ಸದರ್ನ್ ಅಬ್ಸರ್ವೇಟರಿ – ESO ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲಿದೆ).

  • ದಾಖಲೆ: ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಾಗ ೩೯.೩ ಮೀಟರ್ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಕನ್ನಡಿ ಹೊಂದಿರುವ ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಆಪ್ಟಿಕಲ್ ಮತ್ತು ಮಿಡ್-ಅತಿಗೆಂಪು ದೂರದರ್ಶಕವಾಗಲಿದೆ.

೩. ರೇಡಿಯೋ ಮತ್ತು ಮಿಲಿಮೀಟರ್ ತರಂಗಾಂತರ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯಗಳು:

• ಅಟಕಾಮಾ ಲಾರ್ಜ್ ಮಿಲಿಮೀಟರ್/ಸಬ್‌ಮಿಲಿಮೀಟರ್ ಅರೇ (ALMA):

  • ಸ್ಥಳ: ಚಿಲಿಯ ಚಾಜ್ನಾಂಟರ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ (ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ೫,೦೦೦ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರ).

  • ರಚನೆ: ೬೬ ಹೈ-ಪ್ರೆಸಿಷನ್ ಆಂಟೆನಾಗಳ ಜಾಲ. ತಂಪಾದ ಅನಿಲ, ಅಣು ಮೋಡಗಳು ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರ ರಚನೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

• ಸ್ಕ್ವೇರ್ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಅರೇ (SKA):

  • ಸ್ಥಳ: ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ (ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಂಟಿ ಯೋಜನೆ).

  • ವ್ಯಾಪ್ತಿ: ಸುಮಾರು ಒಂದು ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಸಂಗ್ರಹಣಾ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರಲಿದ್ದು, ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರೇಡಿಯೋ ದೂರದರ್ಶಕ ಜಾಲವಾಗಲಿದೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖಾಂಶಗಳು (Quick Revision Matrix):

James Webb (JWST)ಸೂರ್ಯ-ಭೂಮಿ L2 ಬಿಂದುಇನ್‌ಫ್ರಾರೆಡ್ (Infrared)ಆದಿಮ ಗೆಲಕ್ಸಿಗಳು ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರ ರಚನೆ.

Chandraಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ (ಹೆಚ್ಚಿನ ಭೂಕಕ್ಷೆ)ಎಕ್ಸ್-ರೇ (X-ray)ಕಪ್ಪುಕುಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಸೂಪರ್‌ನೋವಾ.

Fermiಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ (LEO)ಗಾಮಾ-ಕಿರಣಗಳು (Gamma-ray)ಪಲ್ಸಾರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು GRB ಸ್ಫೋಟಗಳು.

Kepler & TESSಬಾಹ್ಯಾಕಾಶಟ್ರಾನ್ಸಿಟ್ ವಿಧಾನ (Transit Method)ಬಾಹ್ಯಗ್ರಹಗಳ (Exoplanets) ಅನ್ವೇಷಣೆ.

Gaiaಸೂರ್ಯ-ಭೂಮಿ L2 ಬಿಂದುಆಸ್ಟ್ರೋಮೆಟ್ರಿ (Astrometry)ಕ್ಷೀರಪಥದ 3D ನಕ್ಷೆ ನಿರ್ಮಾಣ.

ALMAಚಿಲಿ (ನೆಲ-ಆಧಾರಿತ, 5000m)ಮಿಲಿಮೀಟರ್ / ಸಬ್‌ಮಿಲಿಮೀಟರ್ತಂಪಾದ ಅಣು ಮೋಡಗಳು, ಗ್ರಹಗಳ ರಚನೆ.

ELT (ESO)ಚಿಲಿ (ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲಿದೆ)ಆಪ್ಟಿಕಲ್ ಮತ್ತು ಮಿಡ್-IR (39.3m ಕನ್ನಡಿ)ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನೆಲ-ಆಧಾರಿತ ದೂರದರ್ಶಕ.

SKAಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾರೇಡಿಯೋ ತರಂಗಗಳುಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರೇಡಿಯೋ ಇಂಟರ್‌ಫೆರೋಮೀಟರ್.

Nancy Grace Romanಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ (ಉಡಾವಣೆ: ೨೦೨೬)ಕರೋನಾಗ್ರಾಫ್ / IRಡಾರ್ಕ್ ಎನರ್ಜಿ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯಗ್ರಹಗಳ ಚಿತ್ರೀಕರಣ.