ಭಾರತೀಯ ವೈವಾಹಿಕ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬ ಕಾನೂನುಗಳು: ಧರ್ಮ ಆಧಾರಿತ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಾನೂನುಗಳು, ಜಾತ್ಯತೀತ ಕಾಯ್ದೆಗಳು ಮತ್ತು ಏಕರೂಪ ನಾಗರಿಕ ಸಂಹಿತೆಯ (UCC) ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಆಶಯದ ಸಮಗ್ರ ಪರೀಕ್ಷಾ ನೋಟ್ಸ್

ನವದೆಹಲಿ: ಭಾರತದ ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸುವ ಜೊತೆಗೆ ಸಂವಿಧಾನದ ಆಶಯಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ವೈವಾಹಿಕ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬ ಕಾನೂನುಗಳ (Marriage and Family Laws) ಸಂಕೀರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಧರ್ಮ ಆಧಾರಿತ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಾನೂನುಗಳು (Personal Laws) ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲಾ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ಜಾತ್ಯತೀತ ಕಾಯ್ದೆಗಳು (Secular Statutes) ಇಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.

ಈ ಕಾನೂನುಗಳು ವಿವಾಹ, ವಿಚ್ಛೇದನ, ಜೀವನಾಂಶ (Maintenance), ಪೋಷಕತ್ವ (Guardianship), ದತ್ತು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ (Adoption) ಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ನಿಷೇಧ, ವರದಕ್ಷಿಣೆ ಮತ್ತು ಕೌಟುಂಬಿಕ ದೌರ್ಜನ್ಯ ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆಯಂತಹ ಮಹತ್ವದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಸಂವಿಧಾನದ Article 44 ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪ ನಾಗರಿಕ ಸಂಹಿತೆಯ (Uniform Civil Code – UCC) ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗುರಿಯನ್ನೂ ಇವು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ.

೧. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಾನೂನುಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿ (Personal Laws):

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮುದಾಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿವಾಹ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಇವು ಧರ್ಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮತ್ತು ಶಾಸಕಾಂಗದ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳಿಂದ ಅಧಿಕಾರ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ:

• ಹಿಂದೂ ವಿವಾಹ ಕಾಯ್ದೆ, ೧೯೫೫ (Hindu Marriage Act): ಹಿಂದೂಗಳು, ಬೌದ್ಧರು, ಜೈನರು ಮತ್ತು ಸಿಖ್ಖರ ವಿವಾಹ ಕಾನೂನನ್ನು ಕ್ರೋಢೀಕರಿಸಿ ಮತ್ತು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ.

• ಮುಸ್ಲಿಂ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಾನೂನು (Muslim Personal Law): ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಮುಸ್ಲಿಂ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಾನೂನು (ಷರಿಯತ್) ಅನ್ವಯ ಕಾಯ್ದೆ, ೧೯೩೭ (Muslim Personal Law (Shariat) Application Act) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟಿದೆ. ಇದು ವಿವಾಹ, ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರ, ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ದಾನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

• ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಹಿಳೆಯರ ವಿವಾಹ ವಿಚ್ಛೇದನ ಕಾಯ್ದೆ, ೧೯೩೯ (Dissolution of Muslim Marriages Act): ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಹಿಳೆಯರು ವಿಚ್ಛೇದನ ಪಡೆಯಲು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಆಧಾರಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

• ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ವಿವಾಹ ಕಾಯ್ದೆ, ೧೮೭೨ (Christian Marriage Act): ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರ ವಿವಾಹದ ಔಪಚಾರಿಕ ನೆರವೇರಿಕೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.

• ಪಾರ್ಸಿ ವಿವಾಹ ಮತ್ತು ವಿಚ್ಛೇದನ ಕಾಯ್ದೆ, ೧೯೩೬ (Parsi Marriage and Divorce Act): ಪಾರ್ಸಿ ಜೋರಾಸ್ಟ್ರಿಯನ್ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ವಿವಾಹದ ಷರತ್ತುಗಳು, ನೋಂದಣಿ ಮತ್ತು ವಿಚ್ಛೇದನವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

• ವಿಶೇಷ ವಿವಾಹ ಕಾಯ್ದೆ, ೧೯೫೪ (Special Marriage Act): ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಜಾತ್ಯತೀತ ಚೌಕಟ್ಟಾಗಿದ್ದು (Secular Framework), ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತಾಂತರವಿಲ್ಲದೆ ಅಂತರ್ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಧರ್ಮೀಯ ನಾಗರಿಕ ವಿವಾಹಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ.

೨. ಹಿಂದೂ ವಿವಾಹ ಕಾಯ್ದೆ, ೧೯೫೫ (Hindu Marriage Act):

ಈ ಕಾಯ್ದೆಯು ಮಾನ್ಯವಾದ ಹಿಂದೂ ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಮೂಲಭೂತ ಕಾನೂನು ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವೈವಾಹಿಕ ವಿವಾದಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಅ) ಮಾನ್ಯ ವಿವಾಹದ ಷರತ್ತುಗಳು (Section 5):

1. ಏಕಪತ್ನಿತ್ವ/ಏಕಪತಿತ್ವ (Monogamy): ವಿವಾಹದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಬದುಕಿರುವ ಪತಿ ಅಥವಾ ಪತ್ನಿ ಇರಬಾರದು.

2. ಸಮ್ಮತಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ (Capacity to consent): ಉಭಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಮಾನ್ಯವಾದ ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಲು ಸಮರ್ಥರಾಗಿರಬೇಕು. ಯಾವುದೇ ಪಕ್ಷವು ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಅನರ್ಹಗೊಳಿಸುವಂತಹ ಮಾನಸಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ ಅಥವಾ ಅಸ್ವಸ್ಥ ಮನಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರಬಾರದು.

3. ಕನಿಷ್ಠ ವಯಸ್ಸು: ವಿವಾಹದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವರನಿಗೆ ಕನಿಷ್ಠ ೨೧ ವರ್ಷ ಮತ್ತು ವಧುವಿಗೆ ಕನಿಷ್ಠ ೧೮ ವರ್ಷ ತುಂಬಿರಬೇಕು.

4. ನಿಷೇಧಿತ ಸಂಬಂಧಗಳು (Prohibited Degrees): ಮಾನ್ಯವಾದ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಅನುಮತಿಸದ ಹೊರತು, ಪಕ್ಷಗಳು ನಿಷೇಧಿತ ಸಂಬಂಧಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿರಬಾರದು.

5. ಸಪಿಂಡ ಸಂಬಂಧ (Sapinda Relationship): ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಅನುಮತಿಸದ ಹೊರತು, ಪಕ್ಷಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸಪಿಂಡರಾಗಿರಬಾರದು.

ಆ) ವಿಚ್ಛೇದನ ಮತ್ತು ಇತರ ಪರಿಹಾರಗಳು (Section 13):

• ವಿಚ್ಛೇದನದ ಆಧಾರಗಳು: ವ್ಯಭಿಚಾರ (Adultery), ಕ್ರೂರತೆ (Cruelty), ಪರಿತ್ಯಾಗ (Desertion), ಅಸ್ವಸ್ಥ ಮನಸ್ಸು, ಗುಹ್ಯ ರೋಗ (Venereal disease), ಕುಷ್ಠರೋಗ (Leprosy), ಮತ್ತು ಸಾವು ಸಂಭವಿಸಿದೆಯೆಂಬ ಪ್ರಮೇಯ (Presumption of death).

• ಪರಸ್ಪರ ಸಮ್ಮತಿ: ಪತಿ ಮತ್ತು ಪತ್ನಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಮ್ಮತಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿಚ್ಛೇದನ ಪಡೆಯಬಹುದು.

• ಇತರ ಪರಿಹಾರಗಳು: ಕಾಯ್ದೆಯು ವೈವಾಹಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆ (Restitution of conjugal rights) ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಗೆ (Judicial Separation) ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ.

೩. ವಿಶೇಷ ವಿವಾಹ ಕಾಯ್ದೆ, ೧೯೫೪ (Special Marriage Act):

ಇದು ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಜಾತ್ಯತೀತ ವಿವಾಹ ಕಾನೂನಾಗಿದೆ. ಅಂತರ್ಧರ್ಮೀಯ ಜೋಡಿಗಳಿಗೆ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಶಾಸನವಾಗಿದೆ.

• ಅನ್ವಯಿಸುವಿಕೆ: ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕರು ಮತ್ತು ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ, ಅವರು ತಮ್ಮ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಾನೂನುಗಳ ಹೊರತಾಗಿ ನಾಗರಿಕ ವಿವಾಹವಾಗಲು ಬಯಸಿದರೆ ಈ ಕಾಯ್ದೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ.

• ಷರತ್ತುಗಳು (Section 4): ಯಾವುದೇ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಬದುಕಿರುವ ಸಂಗಾತಿ ಇರಬಾರದು, ಸಮ್ಮತಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಕನಿಷ್ಠ ವಯಸ್ಸು (ಪುರುಷ ೨೧, ಮಹಿಳೆ ೧೮ ವರ್ಷ) ತುಂಬಿರಬೇಕು.

• ವಿಧಾನ: ವಿವಾಹ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಮುಂದೆ ಉದ್ದೇಶಿತ ವಿವಾಹದ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ನಂತರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಕಟಣೆ ಮತ್ತು ಆಕ್ಷೇಪಣೆಗಳಿಗಾಗಿ ಕಾಯುವ ಅವಧಿ ಇರುತ್ತದೆ.

• ವಿಚ್ಛೇದನ: ಹಿಂದೂ ವಿವಾಹ ಕಾಯ್ದೆಯಂತೆಯೇ ವ್ಯಭಿಚಾರ, ಕ್ರೂರತೆ, ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಸಮ್ಮತಿಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವಿಚ್ಛೇದನ ಪಡೆಯಬಹುದು.

೪. ಪೋಷಕತ್ವ, ದತ್ತು ಮತ್ತು ಜೀವನಾಂಶ (Family Law Institutions):

ಕುಟುಂಬ ಕಾನೂನು ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಯಸ್ಕರು, ದತ್ತು ಪಡೆದ ಮಕ್ಕಳು, ಅವಲಂಬಿತ ಸಂಗಾತಿಗಳು ಮತ್ತು ಪೋಷಕರಿಗೆ ಜೀವನಾಂಶದ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಭದ್ರತೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಅ) ಪೋಷಕತ್ವ (Guardianship):

• ಪೋಷಕರು ಮತ್ತು ವಾರ್ಡ್‌ಗಳ ಕಾಯ್ದೆ, ೧೮೯೦ (Guardians and Wards Act – GWA): ಇದು ಜಾತ್ಯತೀತ ಕಾನೂನಾಗಿದ್ದು, ಧರ್ಮವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಯಸ್ಕರಿಗೆ ಪೋಷಕರ ನೇಮಕ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಯಸ್ಕನ ಕಲ್ಯಾಣವೇ ಕೇಂದ್ರ ಪರಿಗಣನೆಯಾಗಿದೆ.

• ಹಿಂದೂ ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಯಸ್ಕ ಮತ್ತು ಪೋಷಕತ್ವ ಕಾಯ್ದೆ, ೧೯೫೬ (Hindu Minority and Guardianship Act – HMGA): ಇದು GWA ಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿದ್ದು, ಹಿಂದೂಗಳಿಗೆ ಪೋಷಕತ್ವ ಕಾನೂನನ್ನು ಕ್ರೋಢೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. Section 6 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಹಿಂದೂ ಅಪ್ರಾಪ್ತ ಮಗ ಅಥವಾ ಮಗಳ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪೋಷಕ ತಂದೆ, ಅವನ ನಂತರ ತಾಯಿ. ಆದರೆ ೫ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕೆಳಗಿನ ಮಗುವಿನ ವಶ (Custody) ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಾಯಿಯ ಬಳಿ ಇರುತ್ತದೆ.

ಆ) ದತ್ತು ಮತ್ತು ಜೀವನಾಂಶ (Adoption & Maintenance):

• ಹಿಂದೂ ದತ್ತು ಮತ್ತು ಜೀವನಾಂಶ ಕಾಯ್ದೆ, ೧೯೫೬ (Hindu Adoptions and Maintenance Act – HAMA): ಹಿಂದೂಗಳಲ್ಲಿ ದತ್ತು ಮತ್ತು ಜೀವನಾಂಶವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೂ ಪುರುಷನು ಮಗುವನ್ನು ದತ್ತು ಪಡೆಯಲು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿದೆ (ಕೆಲವು ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟು). ದತ್ತು ಪಡೆದ ಮಗು ದತ್ತು ಪಡೆದ ಪೋಷಕರ ಮಗು ಎಂದೇ ಪರಿಗಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

• Section 125 CrPC (ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾ ಸಂಹಿತೆ): ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಜಾತ್ಯತೀತ ಜೀವನಾಂಶ ಪರಿಹಾರವಾಗಿದೆ. ಇದು ಪತ್ನಿಯರು, ಮರುವಿವಾಹವಾಗದ ವಿಚ್ಛೇದಿತ ಮಹಿಳೆಯರು, ಮಾನ್ಯ ಅಥವಾ ಅಮಾನ್ಯ ಅಪ್ರಾಪ್ತ ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದ ಪೋಷಕರಿಗೆ ತ್ವರಿತ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. Section 125 ಎಲ್ಲಾ ಧರ್ಮದವರಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಾನೂನಿನಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

೫. ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕಾನೂನುಗಳು:

• ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆ, ೨೦೦೬ (Prohibition of Child Marriage Act): ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಂತಹ ವಿವಾಹಗಳನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ (Voidable). ವಿವಾಹದ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ವಯಸ್ಸು ಪುರುಷರಿಗೆ ೨೧ ವರ್ಷ ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ೧೮ ವರ್ಷ.

• ವರದಕ್ಷಿಣೆ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆ, ೧೯೬೧ (Dowry Prohibition Act): ವರದಕ್ಷಿಣೆ ನೀಡುವುದನ್ನು ಅಥವಾ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಾರ್ಹಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

• ಕೌಟುಂಬಿಕ ದೌರ್ಜನ್ಯದಿಂದ ಮಹಿಳೆಯರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಕಾಯ್ದೆ, ೨೦೦೫ (Domestic Violence Act): ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ದೈಹಿಕ, ಮಾನಸಿಕ, ಲೈಂಗಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ದೌರ್ಜನ್ಯಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.

• Article 44 & Uniform Civil Code: ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಏಕರೂಪ ನಾಗರಿಕ ಸಂಹಿತೆಯನ್ನು (UCC) ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ರಾಜ್ಯವು ಶ್ರಮಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಸಂವಿಧಾನದ Article 44 ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಗೋವಾ ಭಾರತದ ಏಕೈಕ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ನಾಗರಿಕ ಸಂಹಿತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕುಟುಂಬ ಕಾನೂನನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖಾಂಶಗಳು (Quick Revision Matrix):