ನವದೆಹಲಿ / ಬೆಂಗಳೂರು:
ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ರ ವೇಳೆಗೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ೧,೦೦೦ ಸಮುದಾಯ ಬೀಜ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು (Community Seed Banks – CSBs) ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ ಎಂದು ‘ಡೈವರ್ಸಿಫಾರ್ಮ್-ಇಂಡಿಯಾ’ (DIVERSIFARM-India) ಯೋಜನೆಯ ಸಮೀಕ್ಷೆ ಅಂದಾಜಿಸಿದೆ. ನವೆಂಬರ್ ೧೭–೧೮, ೨೦೨೬ರಂದು ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ‘ಸಮುದಾಯ ಬೀಜ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಪ್ರಗತಿಗಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಚಾರಸಂಕಿರಣ’ದಲ್ಲಿ (National Seminar for the Advancement of CSBs) ಈ ವರದಿಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದು, ಯೋಜನೆಯ GIS-ಆಧಾರಿತ ಡಿಜಿಟಲ್ ಅಟ್ಲಾಸ್ ಇದುವರೆಗೆ ೬೫೨ ಸಮುದಾಯ ಬೀಜ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಿದೆ.
ಡೈವರ್ಸಿಫಾರ್ಮ್-ಇಂಡಿಯಾ ಯೋಜನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು (Project Outputs):
-
ಭಾರತ–ನಾರ್ವೆ ಸಹಯೋಗ: ಈ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಸಹಯೋಗದ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಭಾರತದ ಎಂ.ಎಸ್. ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್ ಸಂಶೋಧನಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ (M S Swaminathan Research Foundation – MSSRF) ಮತ್ತು ನಾರ್ವೆಯ ಫ್ರಿಡ್ಜಾಫ್ ನಾನ್ಸೆನ್ ಸಂಸ್ಥೆ (Fridtjof Nansen Institute) ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಿವೆ.
-
ಪ್ರಮುಖ ದಾಖಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರ ಪಾತ್ರ: ವಿಚಾರಸಂಕಿರಣದಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಸಲಾದ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಆರು ಬಗೆಯ CSB ವಿಧಗಳನ್ನು (Typologies) ಗುರುತಿಸುವ ನೀತಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವರದಿ (Policy brief), ಒಡಿಶಾದ ಸಮುದಾಯ ಬೀಜ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗಾಗಿ ೧೦-ಅಂಶಗಳ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿ (10-point roadmap) ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ-ವರ್ಧನೆ ಕೈಪಿಡಿ (Capacity-building manual) ಸೇರಿವೆ. ಈ ಕೈಪಿಡಿಯು ಬೀಜದ ಗುಣಮಟ್ಟ, ಸಂಗ್ರಹಣೆ, ದಾಖಲೀಕರಣ, ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸುಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ, ದೇಶದ ಅನೇಕ ಸಮುದಾಯ ಬೀಜ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಕೇಂದ್ರ ಪಾತ್ರ (Central role) ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆ ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದೆ.
ಸಮುದಾಯ ಬೀಜ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ಭಾರತೀಯ ಮಾನದಂಡ (IS 20201:2026):
-
BIS ನಿಂದ ಅಧಿಕೃತ ಮಾನದಂಡ: ನವೆಂಬರ್ ೧೯, ೨೦೨೬ರಂದು ಭಾರತೀಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಬ್ಯೂರೋ (Bureau of Indian Standards – BIS) ಸಮುದಾಯ ಬೀಜ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಲು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಬೆಳೆ ತಳಿಗಳ (Indigenous crop varieties) ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ‘IS 20201:2026’ ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದೆ.
ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷಾ ಉಪಯುಕ್ತ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು (UPSC / KPSC Prelims Facts):
-
ಬೀಜ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣ (Seed-Bank Profiles): ಬೀಜ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಆದ್ಯತೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮೂರು ವಿಧಗಳಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ:
-
ಅಸಿಸ್ಟೆನ್ಶಿಯಲಿಸ್ಟ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು (Assistentialist banks): ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುತ್ತವೆ.
-
ಪ್ರೊಡಕ್ಟಿವಿಸ್ಟ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು (Productivist banks): ವಾಣಿಜ್ಯ-ಪ್ರಮಾಣದ ಕೃಷಿಗೆ (Commercial-scale farming) ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತವೆ.
-
ಪ್ರಿಸರ್ವೇಶನಿಸ್ಟ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು (Preservationist banks): ಬೆಳೆಗಳ ಆನುವಂಶಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು (Genetic diversity) ಸಂರಕ್ಷಿಸುತ್ತವೆ.
-
-
ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಂಡ ಬೆಳೆಗಳು (Locally Adapted Crops): ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯ (Climate change) ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಮುದಾಯ-ಆಧಾರಿತ ಬೀಜ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಬೆಳೆಗಳ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಬೀಜ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತವೆ.
-
ಸ್ಥಳೀಯ ಪೂರೈಕೆ ಮಾದರಿ (Local Supply Model): ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರದೇಶದ ರೈತರಿಗೆ ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಬೀಜ ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದೇ ಆದ್ಯತೆಯಾಗಿರುವಾಗ, ಕೆಲವು ಸಮುದಾಯ ಬೀಜ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮೂಲಭೂತ ಸೌಲಭ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸರಳ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.
ವಿಶೇಷ ವರದಿ: ‘ವಿಚಾರ ವಿಸ್ತಾರ’ – ಇದು ಸುದ್ದಿಗಳ ಸವಿವರ
