ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಗುತ್ತಿಗೆಗಳು (Mining Leases) ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಪ್ಟಿವ್ ಗಣಿಗಳು (Captive Mines): ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು, ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಹಾಗೂ ಇತ್ತೀಚಿನ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳು

ನವದೆಹಲಿ: ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಖನಿಜ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಪರಿಶೋಧನೆ, ಹಂಚಿಕೆ ಮತ್ತು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಮೂಲ ಕಾನೂನು ‘ಗಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಖನಿಜಗಳ (ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣ) ಕಾಯ್ದೆ, ೧೯೫೭’ (MMDR Act, 1957) ಆಗಿದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ದೇಶೀಯ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಬಳಕೆ ಹಾಗೂ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಈ ವಲಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ತರಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಸತ್ತಿನ ಉಭಯ ಸದನಗಳು ಆಗಸ್ಟ್ 13, 2026 ರಂದು ‘MMDR ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಸೂದೆ, 2026’ ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಅಂಕಿತಕ್ಕಾಗಿ (Article 111) ಕಳುಹಿಸಲಾಗಿದೆ.

೧. ಖನಿಜ ರಿಯಾಯಿತಿಗಳ (Mineral Concessions) ವಿಧಗಳು:

1. ರೆಕನೈಸನ್ಸ್ ಪರ್ಮಿಟ್ (RP): ಖನಿಜಗಳ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ವೈಮಾನಿಕ, ಭೂಭೌತಿಕ ಅಥವಾ ಭೂ-ರಾಸಾಯನಿಕ ಸಮೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸಲು ನೀಡುವ ರಹದಾರಿ.

2. ಪ್ರಾಸ್ಪೆಕ್ಟಿಂಗ್ ಲೈಸೆನ್ಸ್ (PL): ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಖನಿಜ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಲು ನೀಡುವ ಪರವಾನಗಿ.

3. ಮೈನಿಂಗ್ ಲೀಸ್ (Mining Lease – ML): ನಿಗದಿತ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಖನಿಜವನ್ನು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮೂಲಕ ಹೊರತೆಗೆಯಲು ಸರ್ಕಾರ ನೀಡುವ ಗುತ್ತಿಗೆ.

4. ಕಾಂಪೋಸಿಟ್ ಲೈಸೆನ್ಸ್ (Composite License – PL-cum-ML): ಒಂದೇ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಪರಿಶೋಧನೆ ನಡೆಸಿ, ನಂತರ ನೇರವಾಗಿ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಗುತ್ತಿಗೆಯಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ದ್ವಿ-ಹಂತದ ಪರವಾನಗಿ.

5. ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ಲೋರೇಷನ್ ಲೈಸೆನ್ಸ್ (EL): ಆಳದಲ್ಲಿರುವ ಮತ್ತು ನಿರ್ಣಾಯಕ (Critical & Deep-seated) ಖನಿಜಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ಖಾಸಗಿ ವಲಯವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು 2023 ರ ತಿದ್ದುಪಡಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಲಾದ 5 ವರ್ಷಗಳ ವಿಶೇಷ ಪರವಾನಗಿ.

೨. ಮೈನಿಂಗ್ ಲೀಸ್ (ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಗುತ್ತಿಗೆ) ಪ್ರಮುಖ ನಿಯಮಗಳು:

• ೫೦ ವರ್ಷಗಳ ಗುತ್ತಿಗೆ ಅವಧಿ: 2015 ರ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಮತ್ತು ಪರಮಾಣು ಖನಿಜಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಅಲೋಹ/ಲೋಹ ಖನಿಜಗಳ ಗುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ 50 ವರ್ಷಗಳ ನಿಗದಿತ ಅವಧಿಗೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

• ಇ-ಹರಾಜು ಕಡ್ಡಾಯ: ವಿವೇಚನಾಧಾರಿತ ಹಂಚಿಕೆ ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಪಾರದರ್ಶಕ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಹರಾಜು (e-Auction) ಮೂಲಕವೇ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಗುತ್ತಿಗೆ ನೀಡುತ್ತವೆ.

• ಗುತ್ತಿಗೆ ರದ್ದತಿ (Lapse of Lease): ಗುತ್ತಿಗೆ ಪಡೆದ 2 ವರ್ಷಗಳೊಳಗೆ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಆರಂಭಿಸದಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಸತತ 2 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕಾರ್ಯ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿದರೆ (Section 4A(4)), ಗುತ್ತಿಗೆಯು ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತವಾಗಿ ರದ್ದಾಗುತ್ತದೆ.

೩. ಕ್ಯಾಪ್ಟಿವ್ ಗಣಿಗಳು vs ವಾಣಿಜ್ಯ (Merchant) ಗಣಿಗಳು:

ಕ್ಯಾಪ್ಟಿವ್ ನೀತಿಯಲ್ಲಿನ ಮಹತ್ವದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು:

• 2021 ರ ತಿದ್ದುಪಡಿ: ಕ್ಯಾಪ್ಟಿವ್ ಗಣಿಗಳು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಪೂರೈಸಿದ ನಂತರ ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಶೇ 50% ರಷ್ಟು ಅದಿರನ್ನು ಮುಕ್ತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು (ಹೆಚ್ಚುವರಿ ರಾಯಧನ ಪಾವತಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟು).

• 2026 ರ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಸೂದೆ: ಈ 50% ಮಿತಿಯನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರು ಅನೇಕ ಕ್ರಿಟಿಕಲ್ ಖನಿಜಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಗುತ್ತಿಗೆಗೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

೪. ಹಣಕಾಸು ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣ ನಿಧಿಗಳು:

• ರಾಯಧನ (Royalty) & ಡೆಡ್ ರೆಂಟ್ (Dead Rent): ಖನಿಜ ಹೊರತೆಗೆದ ಪ್ರಮಾಣದ ಸರಾಸರಿ ಮಾರಾಟ ಬೆಲೆಯ (ASP) ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ರಾಯಧನ ನೀಡಬೇಕು. ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಸ್ಥಗಿತಗೊಂಡಿದ್ದರೆ ಕನಿಷ್ಠ ಮೊತ್ತದ ‘ಡೆಡ್ ರೆಂಟ್’ ಪಾವತಿಸಬೇಕು (ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಹೆಚ್ಚೋ ಅದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪಾವತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ).

• ಜಿಲ್ಲಾ ಖನಿಜ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ (DMF – District Mineral Foundation):

  • ಗಣಿಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ಬಾಧಿತವಾದ ಪ್ರತಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುವ ಲಾಭರಹಿತ ಟ್ರಸ್ಟ್.

  • 2015 ರ ನಂತರ ಹರಾಜಾದ ಗಣಿಗಳು ರಾಯಧನದ 10% ಹಾಗೂ ಹಳೆಯ ಗಣಿಗಳು 30% ವರೆಗೆ ಡಿಎಂಎಫ್‌ಗೆ ನೀಡಬೇಕು.

  • ಈ ನಿಧಿಯನ್ನು ‘ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಖನಿಜ ಕ್ಷೇತ್ರ ಕಲ್ಯಾಣ ಯೋಜನೆ’ (PMKKKY) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕುಡಿಯುವ ನೀರು, ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

• ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಖನಿಜ ಪರಿಶೋಧನಾ ಟ್ರಸ್ಟ್ (NMET): ಆಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಖನಿಜ ಪರಿಶೋಧನೆ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ರಾಯಧನದ 2% ಮೊತ್ತವನ್ನು ಈ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ಗೆ ಪಾವತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖಾಂಶಗಳು:

• MMDR ಕಾಯ್ದೆ: 1957 ರಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು (2015, 2021, 2023 ಮತ್ತು 2026 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು).

• ಕ್ರಿಟಿಕಲ್ ಖನಿಜಗಳ ಕೇಂದ್ರ ಹರಾಜು (2023): ಲಿಥಿಯಂ, ಕೋಬಾಲ್ಟ್, ನಿಕಲ್ ಮುಂತಾದ 24 ನಿರ್ಣಾಯಕ ಖನಿಜಗಳನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವೇ ಹರಾಜು ಹಾಕಿದರೂ, ಬರುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಆದಾಯವು ಸಂಬಂಧಿತ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೇ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ.

• ಪರಮಾಣು ಖನಿಜಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತಿ: ಲಿಥಿಯಂ, ಟೈಟಾನಿಯಂ, ಬೆರಿಲಿಯಮ್, ನಿಯೋಬಿಯಂ, ಟ್ಯಾಂಟಲಮ್ ಮತ್ತು ಜಿರ್ಕೋನಿಯಮ್ ಖನಿಜಗಳನ್ನು ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿ ಖಾಸಗಿ ಗಣಿಗಾರಿಕೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.