ನವದೆಹಲಿ: ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಉತ್ಪಾದಕ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದ್ದು, ದೇಶದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಇಂಧನ ಪೂರೈಕೆಯ ಶೇಕಡಾ ೫೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪಾಲನ್ನು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲೇ ಭರಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ನಿಕ್ಷೇಪಗಳ ಶೇಕಡಾ ೯೮% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವು ಗೋಂಡ್ವಾನ (Gondwana) ಭೂಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲನ್ನು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಓಪನ್ಕಾಸ್ಟ್ (ತೆರೆದ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ) ಮತ್ತು ಅಂಡರ್ಗ್ರೌಂಡ್ (ಭೂಗತ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ) ವಿಧಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಹೊರತೆಗೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ Ministry of Coal ಅಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕೋಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (CIL) ಮತ್ತು ಸಿಂಗರೇಣಿ ಕಾಲರೀಸ್ ಕಂಪನಿ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (SCCL) ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ದೇಶದ ಬಹುತೇಕ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.
೧. ಓಪನ್ಕಾಸ್ಟ್ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ (Opencast / Surface Mining):
ಇದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ವಿಧಾನವಾಗಿದ್ದು, ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಶೇಕಡಾ ೯೫% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕಲ್ಲಿದ್ದಲಿನ ಪದರಗಳು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲ್ಮೈಯಿಂದ ೩೦೦ ಮೀಟರ್ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಆಳದಲ್ಲಿರುವಾಗ ಈ ವಿಧಾನ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
-
ಕಾರ್ಯವಿಧಾನ: ಕಲ್ಲಿದ್ದಲಿನ ಮೇಲಿರುವ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ಬಂಡೆಯ ಪದರವನ್ನು (Overburden) ಡ್ರಿಲ್ ಮಾಡಿ, ಬ್ಲಾಸ್ಟಿಂಗ್ ಮೂಲಕ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ.
-
ಬಳಸುವ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು:
-
ಶವೆಲ್-ಡಂಪರ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಬೃಹತ್ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್/ಹೈಡ್ರಾಲಿಕ್ ಶವೆಲ್ಗಳು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲನ್ನು ಡಂಪರ್ಗಳಿಗೆ ತುಂಬಿಸುತ್ತವೆ.
-
ಡ್ರಾಗ್ಲೈನ್ಗಳು (Draglines): ಆಳವಾದ ಮೇಲ್ಪದರದ ಮಣ್ಣನ್ನು ಭಾರಿ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೊರತೆಗೆಯುವ ದೈತ್ಯ ಯಂತ್ರಗಳು.
-
ಸರ್ಫೇಸ್ ಮೈನರ್ಗಳು (Surface Miners): ಬ್ಲಾಸ್ಟಿಂಗ್ ಇಲ್ಲದೆಯೇ ಒಂದೇ ನಿರಂತರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ಪುಡಿಮಾಡಿ ಡಂಪರ್ಗೆ ತುಂಬಿಸುವ ಆಧುನಿಕ ಪರಿಸರಸ್ನೇಹಿ ಯಂತ್ರಗಳು.
-
-
ಪ್ರಯೋಜನಗಳು ಮತ್ತು ಮಿತಿಗಳು: ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ನಿಕ್ಷೇಪದಿಂದ ಶೇ ೮೦-೯೦% ರಷ್ಟು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯಬಹುದು (High Recovery Rate). ಆದರೆ, ಇದು ವ್ಯಾಪಕ ಭೂನಾಶ, ಧೂಳು ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಹಾನಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.
೨. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಭೂಗತ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ವಿಧಾನಗಳು (Underground Mining):
ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಪದರಗಳು ೩೦೦ ಮೀಟರ್ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಆಳದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಅಥವಾ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರಚನೆಗಳಿದ್ದಾಗ ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಶೇ ೫% ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
ಅ) ಬೋರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಪಿಲ್ಲರ್ ವಿಧಾನ (Bord and Pillar Method):
-
ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಭೂಗತ ವಿಧಾನವಾಗಿದ್ದು, ಭೂಗತ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಸುಮಾರು ೯೦% ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
-
ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹಂತ (Development): ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಪದರದಲ್ಲಿ ಸುರಂಗಗಳ ಜಾಲವನ್ನು (Bords/Galleries) ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಛಾವಣಿ ಕುಸಿಯದಂತೆ ಆಧಾರವಾಗಿ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲಿನ ಕಂಬಗಳನ್ನು (Pillars) ಬಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
-
ಡಿಪಿಲ್ಲರಿಂಗ್ ಹಂತ (Depillaring): ಗಣಿಯ ಗಡಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದ ನಂತರ, ಹಿಮ್ಮುಖವಾಗಿ ಬರುತ್ತಾ ಆ ಕಂಬಗಳ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲನ್ನೂ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಹೊರತೆಗೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ (ಈ ವೇಳೆ ಛಾವಣಿಗೆ ಮರಳು ಅಥವಾ ಫ್ಲೈ-ಆಶ್ ತುಂಬಲಾಗುತ್ತದೆ).
ಆ) ಲಾಂಗ್ವಾಲ್ ಮೈನಿಂಗ್ ವಿಧಾನ (Longwall Mining):
-
ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಆಧುನಿಕ ಹಾಗೂ ಯಾಂತ್ರೀಕೃತ ಭೂಗತ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ.
-
ಕಾರ್ಯವೈಖರಿ: ಸುಮಾರು ೧೫೦ ರಿಂದ ೩೦೦ ಮೀಟರ್ ಅಗಲದ ಉದ್ದನೆಯ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಮುಂಭಾಗವನ್ನು (Coal face) ಶಿಯರರ್ (Shearer) ಯಂತ್ರದ ಮೂಲಕ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
-
ಹೈಡ್ರಾಲಿಕ್ ಸಪೋರ್ಟ್: ಯಂತ್ರವು ಮುನ್ನಡೆದಂತೆ ಹೈಡ್ರಾಲಿಕ್ ಛಾವಣಿ ಆಧಾರಗಳು ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಸಾಗುತ್ತವೆ. ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಕೋಲ್ಫೀಲ್ಡ್ಸ್ನ (ECL) ಝಂಜ್ರಾ (Jhanjra) ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.
ಇ) ಬ್ಲಾಸ್ಟಿಂಗ್ ಗ್ಯಾಲರಿ ವಿಧಾನ (Blasting Gallery Method):
-
೮ ರಿಂದ ೧೧ ಮೀಟರ್ ದಪ್ಪವಿರುವ ದಪ್ಪನೆಯ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಪದರಗಳಿಗೆ (Thick Seams) ಈ ವಿಶೇಷ ವಿಧಾನ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
-
ರಿಂಗ್ ಹೋಲ್ಗಳನ್ನು ಕೊರೆದು ಸ್ಫೋಟಕಗಳ ಮೂಲಕ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳಿಸಿ, ರಿಮೋಟ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ಡ್ ಲೋಡ್ ಹಾಲ್ ಡಂಪರ್ಗಳ (LHD) ಮೂಲಕ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ (SCCL ಮತ್ತು ECL ನಲ್ಲಿ ಬಳಕೆ).
ಈ) ಹೈಡ್ರಾಲಿಕ್ ಮೈನಿಂಗ್ (Hydraulic Mining):
-
ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತಡದ ನೀರಿನ ಜೆಟ್ಗಳನ್ನು (High-pressure water jets) ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಬಂಡೆಗೆ ಹರಿಸಿ, ಕಲ್ಲಿದ್ದಲನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿ ನೀರಿನ ಜೊತೆ ಸ್ಲರಿಯಾಗಿ (Slurry) ಮೇಲ್ಮೈಗೆ ಪಂಪ್ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನ.
೩. ಸುಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಉದಯೋನ್ಮುಖ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು:
-
ಹೈವಾಲ್ ಮೈನಿಂಗ್ (Highwall Mining – HWM):
-
ಇದು ತೆರೆದ ಮತ್ತು ಭೂಗತ ಗಣಿಗಾರಿಕೆಯ ಹೈಬ್ರಿಡ್ ಮಾದರಿಯಾಗಿದೆ.
-
ಓಪನ್ಕಾಸ್ಟ್ ಗಣಿಯ ಅಂಚಿನ ಗೋಡೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿರುವ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲನ್ನು, ಮೇಲ್ಪದರ ತೆಗೆಯದೆ ರಿಮೋಟ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ಡ್ ಕಂಟಿನ್ಯೂಯಸ್ ಮೈನರ್ ಯಂತ್ರವನ್ನು ೩೦೦ ರಿಂದ ೫೦೦ ಮೀಟರ್ ಆಳಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿ ಹೊರತೆಗೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ (ಟಾಟಾ ಸ್ಟೀಲ್ ಮತ್ತು SCCL ನಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿ ಬಳಕೆ).
-
-
ಅಂಡರ್ಗ್ರೌಂಡ್ ಕೋಲ್ ಗ್ಯಾಸಿಫಿಕೇಶನ್ (Underground Coal Gasification – UCG):
-
ಅತ್ಯಂತ ಆಳದಲ್ಲಿರುವ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮಾಡಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲನ್ನು ಭೂಮಿಯಡಿಯಲ್ಲೇ ಅನಿಲವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಇನ್-ಸಿಟು (In-situ) ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ.
-
ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಪದರಕ್ಕೆ ಆಮ್ಲಜನಕ/ಗಾಳಿ ಹರಿಸಿ ನಿಯಂತ್ರಿತ ದಹನ ನಡೆಸುವ ಮೂಲಕ ಸಿನ್ಗ್ಯಾಸ್ (Syngas – ಹೈಡ್ರೋಜನ್, ಕಾರ್ಬನ್ ಮಾನಾಕ್ಸೈಡ್, ಮೀಥೇನ್ ಮಿಶ್ರಣ) ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
-
ಪ್ರಮುಖ ಗಣಿಗಾರಿಕಾ ವಿಧಾನಗಳ ತುಲನಾತ್ಮಕ ಕೋಷ್ಟಕ:
| ನಿಯತಾಂಕ | ಓಪನ್ಕಾಸ್ಟ್ (Opencast) | ಬೋರ್ಡ್ & ಪಿಲ್ಲರ್ (Bord & Pillar) | ಲಾಂಗ್ವಾಲ್ (Longwall) | ಹೈವಾಲ್ (Highwall) |
| ಸ್ಥಳ / ಆಳ | ಮೇಲ್ಮೈ ಆಳ (< 300 ಮೀ) | ಆಳವಾದ ಪದರಗಳು (> 300 ಮೀ) | ಅತಿ ಆಳವಾದ ಸಮತಟ್ಟಾದ ಪದರಗಳು | ಗಣಿಯ ಅಂಚಿನ ಗೋಡೆಗಳು |
| ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಮರುಪಡೆಯುವಿಕೆ | ಅಧಿಕ (80% – 90%) | ಮಧ್ಯಮ (50% – 60%) | ಅತ್ಯಧಿಕ (85% ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು) | ಮಧ್ಯಮ (40% – 50%) |
| ಬಂಡವಾಳ ವೆಚ್ಚ | ಮಧ್ಯಮದಿಂದ ಅಧಿಕ | ಕಡಿಮೆ – ಮಧ್ಯಮ | ಅತ್ಯಂತ ಗರಿಷ್ಠ | ಮಧ್ಯಮ |
| ಸುರಕ್ಷತೆ ಮಟ್ಟ | ಅಧಿಕ | ಕಡಿಮೆ (ಛಾವಣಿ ಕುಸಿತದ ಅಪಾಯ) | ಅಧಿಕ (ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಆಧಾರ) | ಅತ್ಯಧಿಕ (ಮಾನವರಹಿತ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ) |
| ಪರಿಸರ ಪರಿಣಾಮ | ತೀವ್ರ ಭೂನಾಶ | ಕನಿಷ್ಠ ಮೇಲ್ಮೈ ಹಾನಿ | ಭೂಕುಸಿತದ ಸಾಧ್ಯತೆ | ಶೂನ್ಯ ಮೇಲ್ಮೈ ಹಾನಿ |
ಇತ್ತೀಚಿನ ಪ್ರಮುಖ ವಿದ್ಯಮಾನ (ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೨೬):
ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೨೬ ರಲ್ಲಿ, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಏಲೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಚಿಂತಲಪುಡಿ ಮತ್ತು ರೆಚೆರ್ಲಾ ಬ್ಲಾಕ್ಗಳಲ್ಲಿನ ಆಳವಾದ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ನಿಕ್ಷೇಪಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಸಿನ್ಗ್ಯಾಸ್ ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ರಿಲಯನ್ಸ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (RIL) ಬೃಹತ್ ಅಂಡರ್ಗ್ರೌಂಡ್ ಕೋಲ್ ಗ್ಯಾಸಿಫಿಕೇಶನ್ (UCG) ಸಮಗ್ರ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯ ವಿವರಗಳು ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಯ ಕುರಿತ ವರದಿಗಳನ್ನು Outlook Business ವರದಿ ಹಾಗೂ Trade Brains ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು.
ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖಾಂಶಗಳು:
-
ಆರಂಭಿಕ ಇತಿಹಾಸ: ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಗಣಿಗಾರಿಕೆಯು ೧೭೭೪ ರಲ್ಲಿ ದಾಮೋದರ್ ನದಿ ತೀರದ ರಾಣಿಗಂಜ್ (ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ) ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು.
-
ಕಲ್ಲಿದ್ದಲಿನ ವಿಧ: ಭಾರತದ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೂದಿ ಅಂಶವಿರುವ (35% – 45%) ನಾನ್-ಕೋಕಿಂಗ್ ಬಿಟುಮಿನಸ್ (Bituminous) ಕಲ್ಲಿದ್ದಲಾಗಿವೆ.
-
ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ರಾಜಧಾನಿ: ಜಾರ್ಖಂಡ್ನ ಧನ್ಬಾದ್ (Dhanbad) ನಗರವನ್ನು ‘ಭಾರತದ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ರಾಜಧಾನಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ (ಝರಿಯಾ ಕೋಕಿಂಗ್ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ).
-
ಗಣಿ ಸುರಕ್ಷತಾ ನಿಯಂತ್ರಕ: ಕೇಂದ್ರ ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಚಿವಾಲಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿರುವ DGMS (ಡೈರೆಕ್ಟರೇಟ್ ಜನರಲ್ ಆಫ್ ಮೈನ್ಸ್ ಸೇಫ್ಟಿ) ಗಣಿ ಸುರಕ್ಷತಾ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.
