ಏಷ್ಯಾದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಘಟನೆಗಳು: ಆಸಿಯಾನ್, ಬಿಮ್‌ಸ್ಟೆಕ್, ಸಾರ್ಕ್, ಎಸ್‌ಸಿಒ, ಐಒಆರ್‌ಎ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕತೆಯ ಸಮಗ್ರ ಪರೀಕ್ಷಾ ನೋಟ್ಸ್

ನವದೆಹಲಿ: ಏಷ್ಯಾ-ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಾಗರ ವಲಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ, ಭದ್ರತೆ, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಂಪರ್ಕ ಹಾಗೂ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಸಹಕಾರವನ್ನು ರೂಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಒಕ್ಕೂಟಗಳು ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಭಾರತದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಒಕ್ಕೂಟಗಳು ನೆರೆಹೊರೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಾಂಧವ್ಯ ವೃದ್ಧಿ (Neighbourhood First), ‘ಆಕ್ಟ್ ಈಸ್ಟ್ ನೀತಿ’ (Act East Policy), ಇಂಡೋ-ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ ಮತ್ತು ಯುರೇಷಿಯನ್ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸಮತೋಲನಕ್ಕೆ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿಯಾಗಿವೆ.

೧. ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಸಂಘಟನೆ (ASEAN):

• ಸ್ಥಾಪನೆ: ೮ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೭ ರಂದು ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಬ್ಯಾಂಕಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ ‘ಬ್ಯಾಂಕಾಕ್ ಘೋಷಣೆ’ಯ (Bangkok Declaration) ಮೂಲಕ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು.

• ಸ್ಥಾಪಕ ಸದಸ್ಯರು (೫): ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾ, ಮಲೇಷ್ಯಾ, ಫಿಲಿಪೈನ್ಸ್, ಸಿಂಗಾಪುರ ಮತ್ತು ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್.

• ಒಟ್ಟು ಸದಸ್ಯರು (೧೦): ಸ್ಥಾಪಕ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಬ್ರೂನೈ, ವಿಯೆಟ್ನಾಂ, ಲಾವೋಸ್, ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್ ಮತ್ತು ಕಾಂಬೋಡಿಯಾ (ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಪೂರ್ವ ಟಿಮೋರ್/ಟಿಮೋರ್-ಲೆಸ್ಟೆ ತತ್ವಶಃ ಸದಸ್ಯತ್ವ ಪಡೆದಿದೆ).

• ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿ: ಜಕಾರ್ತಾ, ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾ.

• ಆಸಿಯಾನ್ ವೇ (ASEAN Way): ಆಂತರಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡದಿರುವುದು, ಒಮ್ಮತದ ನಿರ್ಧಾರ (Consensus) ಮತ್ತು ಸಮಾಧಾನಕರ ರಹಸ್ಯ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕತೆಯೇ ಇದರ ಕಾರ್ಯವೈಖರಿ.

• ಆಸಿಯಾನ್-ನೇತೃತ್ವದ ವಿಸ್ತರಿತ ವೇದಿಕೆಗಳು:

  • ASEAN Plus Three (APT): ಆಸಿಯಾನ್ + ಚೀನಾ, ಜಪಾನ್ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ.

  • ಆಸಿಯಾನ್ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವೇದಿಕೆ (ARF): ೧೯೯೪ ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ೨೭ ಸದಸ್ಯರ ಪ್ರಮುಖ ಭದ್ರತಾ ಸಂವಾದ ವೇದಿಕೆ.

  • ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾ ಶೃಂಗಸಭೆ (EAS – East Asia Summit): ೨೦೦೫ ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭ. ಒಟ್ಟು ೧೮ ಸದಸ್ಯರು (೧೦ ಆಸಿಯಾನ್ + ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ, ಚೀನಾ, ಭಾರತ, ಜಪಾನ್, ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್, ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ, ರಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಯುಎಸ್ಎ). ಭಾರತವು EAS ನ ಸ್ಥಾಪಕ ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದೆ.

೨. ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ ಬಹು-ವಲಯ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಕಾರ ಉಪಕ್ರಮ (BIMSTEC):

• ಸ್ಥಾಪನೆ: ೬ ಜೂನ್ ೧೯೯೭ ರಂದು ಬ್ಯಾಂಕಾಕ್ ಘೋಷಣೆಯ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಾಪನೆ (ಆರಂಭದಲ್ಲಿ BIST-EC).

• ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು (೭): ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ, ಭೂತಾನ್, ಭಾರತ, ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್, ನೇಪಾಳ, ಶ್ರೀಲಂಕಾ ಮತ್ತು ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್ (ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ೫ + ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದ ೨ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು).

• ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿ: ಢಾಕಾ, ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ.

• ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಮಹತ್ವ: ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾವನ್ನು ಬೆಸೆಯುವ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸೇತುವೆಯಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ‘ಆಕ್ಟ್ ಈಸ್ಟ್’ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ ರಾಜ್ಯಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ ಸಂಪರ್ಕ ಅತ್ಯಗತ್ಯ.

• ಬಿಮ್‌ಸ್ಟೆಕ್ ಚಾರ್ಟರ್ (Charter): ೨೦೨೨ ರ ಕೊಲಂಬೊದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ೫ನೇ ಶೃಂಗಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತ ಚಾರ್ಟರ್ ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಸಿಕ್ಕಿತು.

• ಪ್ರಮುಖ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು: ವ್ಯಾಪಾರ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಇಂಧನ, ಸಾರಿಗೆ, ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರಿಕೆ.

೩. ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಟನೆ (SAARC):

• ಸ್ಥಾಪನೆ: ೮ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೮೫ ರಂದು ಢಾಕಾದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು.

• ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿ: ಕಠ್ಮಂಡು, ನೇಪಾಳ.

• ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು (೮): ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ, ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ, ಭೂತಾನ್, ಭಾರತ, ಮಾಲ್ಡೀವ್ಸ್, ನೇಪಾಳ, ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಲಂಕಾ (ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನವು ೨೦೦೭ ರ ನವದೆಹಲಿ ಶೃಂಗದಲ್ಲಿ ೮ನೇ ಸದಸ್ಯನಾಗಿ ಸೇರಿತು).

• ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣಾ ತತ್ವ: ಎಲ್ಲಾ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಸರ್ವಾನುಮತದಿಂದ (Unanimity) ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಯಿಂದ ಹೊರಗಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

• ಸಂಬಂಧಿತ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು: ಸಾರ್ಕ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಧಿ (SDF – ತಿಂಪು), ಸಾರ್ಕ್ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆ ಮಂಡಳಿ ಮತ್ತು ಸೌತ್ ಏಷ್ಯನ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ (SAU – ನವದೆಹಲಿ).

೪. ಶಾಂಘೈ ಸಹಕಾರ ಸಂಸ್ಥೆ (SCO):

• ಸ್ಥಾಪನೆ: ೧೫ ಜೂನ್ ೨೦೦೧ ರಂದು ಶಾಂಘೈನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆ (ಹಿಂದಿನ ‘ಶಾಂಘೈ ಫೈವ್’ ವಿಕಸನಗೊಂಡು ರಚನೆಯಾಯಿತು).

• ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿ: ಬೀಜಿಂಗ್, ಚೀನಾ.

• ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಗಳು: ರಷ್ಯನ್ ಮತ್ತು ಚೈನೀಸ್.

• ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು (೯): ಚೀನಾ, ಕಝಕಿಸ್ತಾನ್, ಕಿರ್ಗಿಸ್ತಾನ್, ರಷ್ಯಾ, ತಜಕಿಸ್ತಾನ್, ಉಜ್ಬೇಕಿಸ್ತಾನ್, ಭಾರತ, ಪಾಕಿಸ್ತಾನ (೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಾನಾ ಶೃಂಗದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಸದಸ್ಯತ್ವ), ಮತ್ತು ಇರಾನ್ (೨೦೨೩ ರಲ್ಲಿ ಸೇರ್ಪಡೆ).

• RATS (Regional Anti-Terrorist Structure): ಎಸ್‌ಸಿಒದ ಕಾಯಂ ಭಯೋತ್ಪಾದನಾ ನಿಗ್ರಹ ಅಂಗವಾಗಿದ್ದು, ಇದರ ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿ ಉಜ್ಬೇಕಿಸ್ತಾನದ ತಾಷ್ಕೆಂಟ್‌ನಲ್ಲಿದೆ.

೫. ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಾಗರ ರಿಮ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ (IORA):

• ಸ್ಥಾಪನೆ: ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೯೭ ರಲ್ಲಿ ಮಾರಿಷಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆ (ನೆಲ್ಸನ್ ಮಂಡೇಲಾ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಮುನ್ನೋಟದ ಫಲ).

• ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿ / ಸೆಕ್ರೆಟರಿಯೇಟ್: ಎಬೆನೆ (Ebène), ಸೈಬರ್‌ಸಿಟಿ, ಮಾರಿಷಸ್.

• ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು (೨೩): ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಾಗರದ ಕರಾವಳಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡಿರುವ ಭಾರತ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ, ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾ, ಇರಾನ್, ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ, ಯುಎಇ ಸೇರಿದಂತೆ ೨೩ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು (ಫ್ರಾನ್ಸ್ ತನ್ನ ರಿಯೂನಿಯನ್ ದ್ವೀಪದ ಪರವಾಗಿ ಸದಸ್ಯತ್ವ ಹೊಂದಿದೆ).

• ಸಂವಾದ ಪಾಲುದಾರರು: ಯುಎಸ್ಎ, ಚೀನಾ, ಜಪಾನ್ ಸೇರಿದಂತೆ ೧೧ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು.

• ಧ್ಯೇಯ: ಕಡಲ ಸುರಕ್ಷತೆ, ಸಮುದ್ರ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಸುಸ್ಥಿರ ಬಳಕೆ (Blue Economy), ವಿಪತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತ ವ್ಯಾಪಾರ.

೬. ಇತ್ತೀಚಿನ ಪ್ರಚಲಿತ ವಿದ್ಯಮಾನ (Recent Context – 2026):

• AIME-2026 (ASEAN-India Maritime Exercise):

  ಭಾರತ ಮತ್ತು ಆಸಿಯಾನ್ ನೌಕಾಪಡೆಗಳ ನಡುವಿನ ೨ನೇ ಆವೃತ್ತಿಯ ಜಂಟಿ ಕಡಲ ಸಮರಾಭ್ಯಾಸವು ೨೦೨೬ ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೮ ರಂದು ಫಿಲಿಪೈನ್ಸ್‌ನ ಸುಬಿಕ್ ಕೊಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿ (Subic Bay) ಆರಂಭವಾಯಿತು.

• ಭಾಗವಹಿಸಿದ ಭಾರತೀಯ ಯುದ್ಧನೌಕೆಗಳು: INS ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ (ಸ್ವದೇಶಿ ಸ್ಟೆಲ್ತ್ ಫ್ರಿಗೇಟ್) ಮತ್ತು INS ಕುಲಿಶ್ (ಕ್ಷಿಪಣಿ ಕಾರ್ವೆಟ್).

• ವಿಶೇಷತೆ: ೨೦೨೬ ಅನ್ನು ‘ಆಸಿಯಾನ್-ಭಾರತ ಕಡಲ ಸಹಕಾರ ವರ್ಷ’ (ASEAN-India Year of Maritime Cooperation) ಎಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖಾಂಶಗಳು (Quick Revision Matrix):