ಮಹಿಳೆಯರ ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದ ಪ್ರಮುಖ ಸೂಚಕಗಳು: ಜಾಗತಿಕ ಲಿಂಗ ಅಂತರ ಸೂಚ್ಯಂಕ ೨೦೨೬, ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಚೌಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ನೀತಿಗಳ ಪರೀಕ್ಷಾ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ನವದೆಹಲಿ: ಮಹಿಳೆಯರ ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಭಾಗಿತ್ವವು ಕೇವಲ ಲಿಂಗ ಸಮಾನತೆಯ ಮಾನದಂಡವಾಗಿರದೆ ದೇಶದ ಸುಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಗತ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ (Inclusive Growth) ಪ್ರಧಾನ ಚಾಲಕ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವ ಆರ್ಥಿಕ ವೇದಿಕೆಯು (World Economic Forum – WEF) 2026 ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್17 ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿರುವ ಜಾಗತಿಕ ಲಿಂಗ ಅಂತರ ಸೂಚ್ಯಂಕ ೨೦೨೬ (Global Gender Gap Index 2026) ವರದಿಯಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ಒಟ್ಟು 145   ದೇಶಗಳ ಪೈಕಿ 131   ನೇ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ.

ಭಾರತದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಲಿಂಗ ಸಮಾನತೆಯ ಅಂಕವು 64.5  % ರಷ್ಟಿದ್ದು (ಜಾಗತಿಕ ಸರಾಸರಿ 69.2 %), ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ ಮತ್ತು ಅವಕಾಶ’ (Economic Participation and Opportunity) ವಿಭಾಗವು ಕೇವಲ 41.2  % ಸಮಾನತೆಯೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಬಲ ಆಯಾಮವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ.

೧. ಮಹಿಳೆಯರ ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಭಾಗಿತ್ವವನ್ನು ಅಳೆಯುವ ಪ್ರಮುಖ ಸೂಚಕಗಳು:

• ಕಾರ್ಮಿಕ ಬಲ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ ದರ (LFPR – Labour Force Participation Rate): ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಯೋಮಾನದ ಒಟ್ಟು ಮಹಿಳಾ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ದುಡಿಯುತ್ತಿರುವ ಅಥವಾ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವ ಮಹಿಳೆಯರ ಶೇಕಡಾವಾರು ಪ್ರಮಾಣ.

• ಕಾರ್ಯಪಡೆ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ ದರ (WPR – Workforce Participation Rate): ಯಾವುದೇ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ನಿಯೋಜಿತರಾಗಿರುವ (ಉದ್ಯೋಗ ಪಡೆದಿರುವ) ಮಹಿಳೆಯರ ನೈಜ ಅನುಪಾತ.

• ನಿರುದ್ಯೋಗ ದರ (UR – Unemployment Rate): ಕಾರ್ಮಿಕ ಬಲದಲ್ಲಿದ್ದು (Labour Force), ಉದ್ಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವ ಮಹಿಳೆಯರ ಶೇಕಡಾವಾರು ಪಾಲು.

• ಲಿಂಗ ವೇತನ ಅಂತರ (Gender Wage Gap): ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳ ಸರಾಸರಿ/ಮಧ್ಯಮ (Median) ಗಳಿಕೆಯ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸ. ಇದು ವೇತನ ತಾರತಮ್ಯ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗ ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.

• ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಪರ ಹುದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಲು (Share in Managerial Positions): ತಾಂತ್ರಿಕ, ಹಿರಿಯ ಮತ್ತು ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಉನ್ನತ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್/ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಹುದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ.

• ಮಹಿಳಾ ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆ ದರ (Women’s Entrepreneurship Rate): ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಅಥವಾ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಂತ ಉದ್ಯಮ/ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ಮಹಿಳೆಯರ ಪ್ರಮಾಣ.

• ಆಸ್ತಿ ಮಾಲೀಕತ್ವ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣ (Asset Ownership & Control): ಭೂಮಿ, ಸ್ಥಿರಾಸ್ತಿ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಉಳಿತಾಯ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಮೇಲಿನ ಕಾನೂನಾತ್ಮಕ ಮಾಲೀಕತ್ವದ ಹಕ್ಕು.

೨. ಜಾಗತಿಕ ಸೂಚ್ಯಂಕಗಳು ಮತ್ತು ವರದಿಗಳು:

• ಜಾಗತಿಕ ಲಿಂಗ ಅಂತರ ಸೂಚ್ಯಂಕ (GGGI – WEF):

  • ಸಂಸ್ಥೆ: ವರ್ಲ್ಡ್ ಎಕನಾಮಿಕ್ ಫೋರಮ್ (WEF) – ವಾರ್ಷಿಕ ಪ್ರಕಟಣೆ.

  • ೪ ಪ್ರಮುಖ ಆಯಾಮಗಳು:

    1. ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ ಮತ್ತು ಅವಕಾಶ (Economic Participation & Opportunity).

    2. ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಾಧನೆ (Educational Attainment).

    3. ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಉಳಿವು (Health & Survival).

    4. ರಾಜಕೀಯ ಸಬಲೀಕರಣ (Political Empowerment).

• ಲಿಂಗ ಅಸಮಾನತೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ (GII – Gender Inequality Index):

  • ಸಂಸ್ಥೆ: UNDP (ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ) – ಮಾನವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ವರದಿಯ (HDR) ಭಾಗ.

  • ಮಾನದಂಡಗಳು: ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಆರೋಗ್ಯ, ಸಬಲೀಕರಣ (ಸಂಸತ್ತಿನ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ/ಶಿಕ್ಷಣ), ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ.

• ILO ವರದಿಗಳು: ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಜಾಗತಿಕ ಮಹಿಳಾ ಉದ್ಯೋಗ, ವೇತನ ತಾರತಮ್ಯ ಮತ್ತು ಕೆಲಸದ ಸ್ಥಳದ ಸುರಕ್ಷತೆ ಕುರಿತು ದತ್ತಾಂಶಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ.

೩. ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಮತ್ತು ಶಾಸನಾತ್ಮಕ ಚೌಕಟ್ಟು (Constitutional & Legal Provisions):

Article 15(1) & 15(3)ಲಿಂಗ ಆಧಾರಿತ ತಾರತಮ್ಯ ನಿಷೇಧ; ೧೫(೩) ರ ಪ್ರಕಾರ ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸವಲತ್ತು ಕಲ್ಪಿಸಲು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ.Article 16ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಹಕ್ಕು.Article 39(a)ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಸಮರ್ಪಕ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಹಕ್ಕು ಕಲ್ಪಿಸುವುದು (DPSP).Article 39(d)ಸಮಾನ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ವೇತನ (Equal Pay for Equal Work) ಖಾತರಿಪಡಿಸುವುದು.ಸಮಾನ ಸಂಭಾವನೆ ಕಾಯ್ದೆ, ೧೯೭೬ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಅಥವಾ ಸಮಾನ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಲಿಂಗ ತಾರತಮ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಸಮಾನ ವೇತನ ನೀಡುವುದನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.ಹೆರಿಗೆ ಸೌಲಭ್ಯ ಕಾಯ್ದೆ, ೧೯೬೧೨೦೧೭ ರ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಮೂಲಕ ಮಹಿಳಾ ನೌಕರರಿಗೆ ವೇತನ ಸಹಿತ ಹೆರಿಗೆ ರಜೆಯನ್ನು 12 ವಾರಗಳಿಂದ 26 ವಾರಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ.POSH Act, ೨೦೧೩Prevention of Sexual Harassment Act – ಕೆಲಸದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಮೇಲಿನ ಲೈಂಗಿಕ ಕಿರುಕುಳ ತಡೆ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ದೂರು ಸಮಿತಿ (ICC) ರಚನೆ.ಹಿಂದೂ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರ ಕಾಯ್ದೆ, ೧೯೫೬ (೨೦೦೫ ತಿದ್ದುಪಡಿ)ಪಿತೃಯಾರ್ಜಿತ ಆಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಗಂಡುಮಕ್ಕಳಷ್ಟೇ ಸಮಾನ ಜನ್ಮಸಿದ್ಧ ಹಕ್ಕು (Coparcenary rights).

೪. ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರಮುಖ ಯೋಜನೆಗಳು ಮತ್ತು ಉಪಕ್ರಮಗಳು:

• ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್-ಅಪ್ ಇಂಡಿಯಾ (Stand-Up India Scheme): ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಶಾಖೆಯು ಕನಿಷ್ಠ ಒಬ್ಬ ಮಹಿಳೆ ಅಥವಾ SC/ST ಉದ್ಯಮಿಗೆ ಹೊಸ (Greenfield) ಉದ್ಯಮ ಆರಂಭಿಸಲು ₹೧೦ ಲಕ್ಷದಿಂದ ₹೧ ಕೋಟಿವರೆಗೆ ಸಂಯೋಜಿತ ಸಾಲ ಒದಗಿಸುವುದು.

• ದೀನದಯಾಳ್ ಅಂತ್ಯೋದಯ ಯೋಜನೆ – DAY-NRLM: ಗ್ರಾಮೀಣ ಮಹಿಳಾ ಸ್ವಸಹಾಯ ಸಂಘಗಳ (SHGs) ಮೂಲಕ ಬಡತನ ನಿರ್ಮೂಲನೆ, ಕಿರುಬಂಡವಾಳ ನೆರವು ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿ.

• ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಕೌಶಲ್ ವಿಕಾಸ್ ಯೋಜನೆ (PMKVY): ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಆಧಾರಿತ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಪರ ಕೌಶಲ್ಯ ತರಬೇತಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದ್ಯತೆ.

• ಮಹಿಳಾ ಇ-ಹಾತ್ (Mahila E-Haat): ಮಹಿಳಾ ಉದ್ಯಮಿಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಸಹಾಯ ಸಂಘಗಳು ತಾವು ತಯಾರಿಸಿದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳಿಲ್ಲದೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ರೂಪಿಸಲಾದ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಡಿಜಿಟಲ್ ವೇದಿಕೆ.

• PMEGP: ಕೃಷಿಯೇತರ ಕಿರು ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಸಾಲ-ಸಂಯೋಜಿತ ಸಬ್ಸಿಡಿ (ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಬ್ಸಿಡಿ ರಿಯಾಯಿತಿ).

• ದುಡಿಯುವ ಮಹಿಳೆಯರ ವಸತಿ ನಿಲಯಗಳು (Working Women Hostels): ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ವಲಸೆ ಬರುವ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸುರಕ್ಷಿತ ಮತ್ತು ಕೈಗೆಟುಕುವ ದರದಲ್ಲಿ ವಸತಿ ಹಾಗೂ ಡೇ-ಕೇರ್ ಸೌಲಭ್ಯ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖಾಂಶಗಳು (Quick Revision Matrix):

ಭಾರತದ ದುರ್ಬಲ ಆಯಾಮಆರ್ಥಿಕ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ ಮತ್ತು ಅವಕಾಶ (೪೧.GGGI ಬಿಡುಗಡೆ ಸಂಸ್ಥೆವರ್ಲ್ಡ್ ಎಕನಾಮಿಕ್ ಫೋರಮ್ (WEF).Article 39(d)ಸಮಾನ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ವೇತನ (ರಾಜ್ಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು).ಹೆರಿಗೆ ರಜೆ ಅವಧಿ೨೬ ವಾರಗಳು (Maternity Benefit Amendment Act, 2017).Stand-Up India ಸಾಲ ಮಿತಿ₹೧೦ ಲಕ್ಷದಿಂದ ₹೧ ಕೋಟಿ (ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು SC/ST ಉದ್ಯಮಿಗಳಿಗೆ).DAY-NRLM ಮಾದರಿಸ್ವಸಹಾಯ ಸಂಘಗಳು (SHGs) ಮತ್ತು ಕಿರುಹಣಕಾಸು ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು.