೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಪ್ರಮುಖ ಕಲಾ ಚಳವಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಶೈಲಿಗಳು (Major 20th Century Art Movements & Styles): ಕಲಾ ಇತಿಹಾಸದ ಸಮಗ್ರ ನೋಟ

ನವದೆಹಲಿ: ೨೦ನೇ ಶತಮಾನವು ದೃಶ್ಯಕಲೆಯ (Visual Art) ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಕಂಡ ಕಾಲಘಟ್ಟ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನೈಜತೆಯಿಂದ (Realism) ಹೊರಬಂದ ಕಲಾವಿದರು ಅಮೂರ್ತತೆ (Abstraction), ಭಾವನಾತ್ಮಕ ತೀವ್ರತೆ, ಆಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಯಂತ್ರಯುಗ ಹಾಗೂ ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಕಲೆಯ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಂಡರು.

೧. ಆರಂಭಿಕ ಕಲಾ ಚಳವಳಿಗಳು: ಫಾವಿಸಂ ಮತ್ತು ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಷನಿಸಂ

ಅ) ಫಾವಿಸಂ (Fauvism: ೧೯೦೫ – ೧೯೧೦):

• ಮೂಲ: ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲ ಅವಂತ್-ಗಾರ್ಡ್ (Avant-garde) ಕಲಾ ಚಳವಳಿ. ಫ್ರೆಂಚ್ ವಿಮರ್ಶಕ ಲೂಯಿಸ್ ವಾಕ್ಸ್‌ಸೆಲ್ಲೆಸ್ ಕಲಾವಿದರ ಅತಿಯಾದ ಬಣ್ಣದ ಬಳಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ‘Les Fauves’ (ಕಾಡು ಮೃಗಗಳು) ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದರಿಂದ ಈ ಹೆಸರು ಬಂತು.

• ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ: ಕೃತಕವಲ್ಲದ, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಖರ ಹಾಗೂ ಗಾಢವಾದ ಬಣ್ಣಗಳ ನೇರ ಬಳಕೆ; ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು (Perspective) ತ್ಯಜಿಸಿ ಚಪ್ಪಟೆ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳ ರಚನೆ.

• ಪ್ರಮುಖ ಕಲಾವಿದರು & ಕೃತಿಗಳು: ಹೆನ್ರಿ ಮ್ಯಾಟಿಸ್ಸೆ (Woman with a Hat) ಮತ್ತು ಆಂಡ್ರೆ ಡೆರೈನ್ (Charing Cross Bridge).

ಆ) ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಷನಿಸಂ (Expressionism: ೧೯೦೫ – ೧೯೩೩):

• ಮೂಲ: ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಈ ಶೈಲಿಯು ಬಾಹ್ಯ ನೈಜತೆಗಿಂತ ಆಂತರಿಕ ಮಾನಸಿಕ ಮತ್ತು ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಅನುಭವಗಳಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿತು.

• ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ: ಆತಂಕ, ಒಂಟಿತನ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸಲು ವಿಕಾರಗೊಳಿಸಿದ ಆಕಾರಗಳು (Distorted forms), ಚೂಪಾದ ರೇಖೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಟುವಾದ ಬಣ್ಣಗಳ ಬಳಕೆ.

• ಪ್ರಮುಖ ಗುಂಪುಗಳು:

  • ಡೈ ಬ್ರೂಕೆ (Die Brücke – The Bridge): ಎರ್ನೆಸ್ಟ್ ಲುಡ್ವಿಗ್ ಕಿರ್ಚ್ನರ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಕಲೆಯ ನಡುವೆ ಸೇತುವೆ ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿತು.

  • ಡೆರ್ ಬ್ಲೌ ರೈಟರ್ (Der Blaue Reiter – The Blue Rider): ವಾಸಿಲಿ ಕಾಂಡಿನ್ಸ್ಕಿ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ಆಕಾರಗಳ ಮೂಲಕ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಶೋಧಿಸಿ, ಶುದ್ಧ ಅಮೂರ್ತತೆಗೆ (Pure Abstraction) ದಾರಿಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.

• ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು: ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಮುಂಚ್ ಅವರ The Scream (ಸ್ಪೂರ್ತಿ) ಮತ್ತು ಕಾಂಡಿನ್ಸ್ಕಿಯವರ Composition VII.

೨. ಕ್ಯೂಬಿಸಂ ಮತ್ತು ಫ್ಯೂಚರಿಸಂ: ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಮತ್ತು ವೇಗದ ಕ್ರಾಂತಿ

ಅ) ಕ್ಯೂಬಿಸಂ (Cubism: ೧೯೦೭ – ೧೯೧೪):

• ಮೂಲ: ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ಯಾಬ್ಲೋ ಪಿಕಾಸೊ ಮತ್ತು ಜಾರ್ಜಸ್ ಬ್ರಾಕ್ ಅವರಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಆಧುನಿಕ ಕಲಾ ಶೈಲಿ.

• ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ: ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಏಕ-ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸಿ, ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ಆಕಾರಗಳಾಗಿ ಒಡೆದು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಕೋನಗಳಿಂದ (Multiple Viewpoints) ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದು.

• ಎರಡು ಹಂತಗಳು:

  1. ವಿಶ್ಲೇಷಣಾತ್ಮಕ ಕ್ಯೂಬಿಸಂ (Analytical Cubism, 1907–1912): ಕಂದು, ಬೂದು ಬಣ್ಣಗಳ ಮೊನೊಕ್ರೋಮ್ ಬಳಸಿ ರೂಪಗಳನ್ನು ಛಿದ್ರಗೊಳಿಸುವುದು.

  2. ಸಿಂಥೆಟಿಕ್ ಕ್ಯೂಬಿಸಂ (Synthetic Cubism, 1912–1914): ಪತ್ರಿಕೆ ತುಣುಕುಗಳು ಮತ್ತು ಕೊಲಾಜ್ (Collage) ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಬಣ್ಣಗಳ ಬಳಕೆ.

• ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು: ಪಿಕಾಸೊ ಅವರ Les Demoiselles d’Avignon ಮತ್ತು ಬ್ರಾಕ್ ಅವರ Violin and Palette.

ಆ) ಫ್ಯೂಚರಿಸಂ (Futurism: ೧೯೦೯ – ೧೯೪೪):

• ಮೂಲ: ಇಟಲಿಯ ಕವಿ ಫಿಲಿಪ್ಪೊ ಟಾಮಾಸೊ ಮರಿನೆಟ್ಟಿ ೧೯೦೯ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ‘ಫ್ಯೂಚರಿಸ್ಟ್ ಮ್ಯಾನಿಫೆಸ್ಟೋ’ ಮೂಲಕ ಆರಂಭವಾಯಿತು.

• ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ: ಯಂತ್ರಯುಗ, ವೇಗ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಯುವಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಚಲನೆಯನ್ನು (Motion) ಕಲೆಯಾಗಿಸುವುದು.

• ಪ್ರಮುಖ ಕಲಾವಿದರು & ಕೃತಿಗಳು: ಉಂಬರ್ಟೊ ಬೊಸ್ಸಿಯೋನಿ (Unique Forms of Continuity in Space) ಮತ್ತು ಜಿಯಾಕೊಮೊ ಬಲ್ಲಾ (Dynamism of a Dog on a Leash).

೩. ದಾದಾಯಿಸಂ ಮತ್ತು ಸರ್ರಿಯಲಿಸಂ: ತರ್ಕ ವಿರೋಧಿ ಮತ್ತು ಉಪಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಕಲೆ

ಅ) ದಾದಾಯಿಸಂ (Dadaism: ೧೯೧೬ – ೧೯೨೪):

• ಮೂಲ: ಮೊದಲ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಜ್ಯೂರಿಚ್‌ನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಕ್ರೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ತರ್ಕದ ವಿರುದ್ಧ ಆರಂಭವಾದ ‘ಆ್ಯಂಟಿ-ಆರ್ಟ್’ (Anti-art) ಚಳವಳಿ.

• ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ: ತರ್ಕರಾಹಿತ್ಯತೆ, ಅಸಂಬದ್ಧತೆ, ಅಣಕ ಮತ್ತು ದೈನಂದಿನ ಸಿದ್ಧ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೇ (Ready-mades) ಕಲೆಯಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದು.

• ಪ್ರಮುಖ ಕಲಾವಿದರು & ಕೃತಿಗಳು: ಮಾರ್ಸೆಲ್ ಡುಚಾಂಪ್ (ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮೂತ್ರಪಾತ್ರೆ ಶಿಲ್ಪ Fountain, L.H.O.O.Q.) ಮತ್ತು ಹನ್ನಾ ಹೋಚ್ (ಫೋಟೋಮೊಂಟಾಜ್).

ಆ) ಸರ್ರಿಯಲಿಸಂ / ಅತಿವಾಸ್ತವಿಕತೆ (Surrealism: ೧೯೨೪ – ೧೯೬೬):

• ಮೂಲ: ಆಂಡ್ರೆ ಬ್ರೆಟನ್ ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ ‘ಸರ್ರಿಯಲಿಸ್ಟ್ ಮ್ಯಾನಿಫೆಸ್ಟೋ’ ಮೂಲಕ ಆರಂಭವಾಯಿತು.

• ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಭಾವ: ಸಿಗ್ಮಂಡ್ ಫ್ರಾಯ್ಡ್ ಅವರ ‘ಮನೋವಿಶ್ಲೇಷಣೆ’ ಮತ್ತು ಕನಸುಗಳ ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತಗೊಂಡು, ಮಾನವನ ಉಪಪ್ರಜ್ಞಾ ಮನಸ್ಸಿನ (Unconscious Mind) ಅದ್ಭುತ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಬಿಂಬಿಸಿತು.

• ಪ್ರಮುಖ ಕಲಾವಿದರು & ಕೃತಿಗಳು: ಸಾಲ್ವಡಾರ್ ಡಾಲಿ (The Persistence of Memory – ಕರಗುವ ಗಡಿಯಾರಗಳ ಚಿತ್ರ) ಮತ್ತು ರೆನೆ ಮ್ಯಾಗ್ರಿಟ್ಟೆ (The Treachery of Images).

೪. ಅಮೂರ್ತ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿವಾದ ಮತ್ತು ಪಾಪ್ ಆರ್ಟ್

ಅ) ಆಬ್‌ಸ್ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಷನಿಸಂ (Abstract Expressionism: ೧೯೪೦ – ೧೯೫೦):

• ಮೂಲ: ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನಗರವನ್ನು ಜಾಗತಿಕ ಕಲೆಯ ಹೊಸ ಕೇಂದ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಮುಖ ಚಳವಳಿ.

• ಎರಡು ಕವಲುಗಳು:

  • ಆಕ್ಷನ್ ಪೈಂಟಿಂಗ್ (Action Painting): ಜಾಕ್ಸನ್ ಪೊಲಾಕ್ ಮತ್ತು ವಿಲ್ಲೆಮ್ ಡಿ ಕೂನಿಂಗ್ – ಕ್ಯಾನ್ವಾಸ್ ಮೇಲೆ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಚಿಮುಕಿಸುವ, ಹನಿಸುವ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಶೈಲಿ (Autumn Rhythm).

  • ಕಲರ್ ಫೀಲ್ಡ್ ಪೈಂಟಿಂಗ್ (Color Field Painting): ಮಾರ್ಕ್ ರೋಥ್ಕೊ ಮತ್ತು ಬಾರ್ನೆಟ್ ನ್ಯೂಮನ್ – ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಬಣ್ಣದ ಪಟ್ಟಿಗಳ ಮೂಲಕ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಸ್ಥ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಮೂಡಿಸುವುದು.

ಆ) ಪಾಪ್ ಆರ್ಟ್ (Pop Art: ೧೯೫೦ – ೧೯೭೦):

• ಮೂಲ: ಯುಕೆ ಮತ್ತು ಯುಎಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಗಣ್ಯ ಕಲಾ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿಗೆ ಸವಾಲೊಡ್ಡಿ, ಜನಪ್ರಿಯ ಸಮೂಹ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು (Mass culture) ಕಲೆಯಾಗಿಸಿದ ಚಳವಳಿ.

• ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ: ಜಾಹೀರಾತುಗಳು, ಕಾಮಿಕ್ ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಗ್ರಾಹಕ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಹಾಲಿವುಡ್ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಸ್ಕ್ರೀನ್ ಪ್ರಿಂಟಿಂಗ್ ಮಾಡುವುದು.

• ಪ್ರಮುಖ ಕಲಾವಿದರು & ಕೃತಿಗಳು: ಆಂಡಿ ವಾರ್ಹೋಲ್ (Campbell’s Soup Cans) ಮತ್ತು ರಾಯ್ ಲಿಚ್ಟೆನ್‌ಸ್ಟೈನ್ (Whaam!).

೫. ಮಿನಿಮಲಿಸಂ ಮತ್ತು ಕಾನ್ಸೆಪ್ಚುವಲ್ ಆರ್ಟ್

• ಮಿನಿಮಲಿಸಂ (Minimalism: ೧೯೬೦ – ೧೯೭೦): ಯಾವುದೇ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಭಾವನೆ ಅಥವಾ ಕಥೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಕಲೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಸರಳ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ಆಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಿದ ಅಮೆರಿಕನ್ ಶೈಲಿ (ಡೊನಾಲ್ಡ್ ಜಡ್, ಡ್ಯಾನ್ ಫ್ಲಾವಿನ್).

• ಕಾನ್ಸೆಪ್ಚುವಲ್ ಆರ್ಟ್ (Conceptual Art: ೧೯೬೦ – ೧೯೭೦): ಕಲೆಯ ಭೌತಿಕ ವಸ್ತು ಅಥವಾ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಅದರ ಹಿಂದಿರುವ ‘ಕಲ್ಪನೆ/ವಿಚಾರಕ್ಕೆ’ (Idea/Concept) ಪರಮೋಚ್ಚ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ನೀಡಿದ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರ (ಜೋಸೆಫ್ ಕೊಸುತ್ – One and Three Chairs, ಸೋಲ್ ಲೆವಿಟ್).

ಪ್ರಮುಖ ಕಲಾ ಚಳವಳಿಗಳ ತುಲನಾತ್ಮಕ ಕೋಷ್ಟಕ:

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖಾಂಶಗಳು: