ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಮುಖ ರಕ್ಷಣಾ ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಮತ್ತು ಭದ್ರತಾ ಮೈತ್ರಿಕೂಟಗಳು: ಯುಪಿಎಸ್‌ಸಿ ಪರೀಕ್ಷಾ ನೋಟ್ಸ್

ಬಾಹ್ಯ ಬೆದರಿಕೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು, ಮಿಲಿಟರಿ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ವಿವಿಧ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಏರ್ಪಡುವ ರಕ್ಷಣಾ ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ದಾಳಿಯಾದಾಗ ಪರಸ್ಪರ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ನಿಲ್ಲುವ ಕಡ್ಡಾಯ ಬಾಧ್ಯತೆಯ ‘ಸಾಮೂಹಿಕ ರಕ್ಷಣಾ ಒಪ್ಪಂದ’ಗಳಾದರೆ (Collective Defence Treaties), ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಸಮಾಲೋಚನೆ, ಮುಂದುವರಿದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವಿನಿಮಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ವೇದಿಕೆಗಳಾಗಿವೆ.

• ನ್ಯಾಟೋ (NATO) ಮತ್ತು ಸಾಮೂಹಿಕ ರಕ್ಷಣೆ: ಉತ್ತರ ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಒಪ್ಪಂದ ಸಂಸ್ಥೆಯು (NATO) 1949ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 4 ರಂದು ಬೆಲ್ಜಿಯಂನ ಬ್ರಸೆಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು.

  • ಅನುಚ್ಛೇದ 5 (Article 5): ಮೈತ್ರಿಕೂಟದ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ದೇಶದ ಮೇಲೆ ಸಶಸ್ತ್ರ ದಾಳಿ ನಡೆದರೆ, ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲಿನ ದಾಳಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 11, 2001 ರಂದು ಅಮೆರಿಕದ ಮೇಲಿನ ಭಯೋತ್ಪಾದಕ ದಾಳಿಯ ನಂತರ ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಇದನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

  • ಸದಸ್ಯತ್ವ: ಪ್ರಸ್ತುತ 32 ಸದಸ್ಯ ದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಫಿನ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ (2023) ಮತ್ತು ಸ್ವೀಡನ್ (2024) ಇತ್ತೀಚಿನ ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಾಗಿವೆ.

• ಶೀತಲ ಸಮರದ ಒಪ್ಪಂದಗಳು (SEATO ಮತ್ತು CENTO): ಕಮ್ಯುನಿಸಂ ಮತ್ತು ಸೋವಿಯತ್ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಶೀತಲ ಸಮರದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕ ಮತ್ತು ಅದರ ಮಿತ್ರರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಈ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಮೈತ್ರಿಕೂಟಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದವು:

  • ಸೀಟೋ (SEATO – 1954): ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ ಒಪ್ಪಂದ ಸಂಸ್ಥೆ. ಮನಿಲಾ ಒಪ್ಪಂದದಡಿ ಬ್ಯಾಂಕಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಬದಲಾದ ರಾಜಕೀಯ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಿಂದಾಗಿ 1977ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.

  • ಸೆಂಟೋ (CENTO – 1955): ಬಾಗ್ದಾದ್ ಒಪ್ಪಂದ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಟ್ರೀಟಿ ಆರ್ಗನೈಸೇಶನ್. ಸೋವಿಯತ್ ವಿಸ್ತರಣೆಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಪಶ್ಚಿಮ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿ, 1979ರಲ್ಲಿ ವಿಸರ್ಜನೆಗೊಂಡಿತು.

• ಆಂಝಸ್ (ANZUS): ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ, ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕ ನಡುವೆ ಶಾಂತ ಸಾಗರ ವಲಯದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ 1951ರಲ್ಲಿ ಆದ ಒಪ್ಪಂದ.

• ಇಂಡೋ-ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಭದ್ರತಾ ಚೌಕಟ್ಟು (QUAD ಮತ್ತು AUKUS):

  • ಕ್ವಾಡ್ (QUAD): ಭಾರತ, ಅಮೆರಿಕ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಮತ್ತು ಜಪಾನ್ ಒಳಗೊಂಡ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರ ವೇದಿಕೆ. ಮುಕ್ತ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಗತ ಇಂಡೋ-ಪೆಸಿಫಿಕ್ ವಲಯವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು ಇದರ ಗುರಿ (ಉದಾ: ಮಲಬಾರ್ ನೌಕಾ ಸಮರಾಭ್ಯಾಸ).

  • ಆಕಸ್ (AUKUS – 2021): ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ, ಯುಕೆ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕ ನಡುವಿನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ. ಪಿಲ್ಲರ್ 1 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾಗೆ ಪರಮಾಣು ಚಾಲಿತ ಜಲಾಂತರ್ಗಾಮಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಒದಗಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಪಿಲ್ಲರ್ 2 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ (AI), ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಮತ್ತು ಹೈಪರ್‌ಸಾನಿಕ್ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಇದರ ಕಾರ್ಯವ್ಯಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ.

• ಯುರೇಷಿಯನ್ ಭದ್ರತಾ ವೇದಿಕೆಗಳು (SCO ಮತ್ತು CSTO):

  • ಎಸ್‌ಸಿಒ (SCO – 2001): ಶಾಂಘೈ ಸಹಕಾರ ಸಂಸ್ಥೆ. ಚೀನಾ, ರಷ್ಯಾ, ಭಾರತ, ಪಾಕಿಸ್ತಾನ, ಇರಾನ್, ಬೆಲಾರಸ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ರಾಜಕೀಯ-ಭದ್ರತಾ ವೇದಿಕೆ (ಇದು ಮಿಲಿಟರಿ ಬಣವಲ್ಲ). ಭಯೋತ್ಪಾದನೆ, ಪ್ರತ್ಯೇಕತಾವಾದ ಮತ್ತು ತೀವ್ರವಾದದ (RATS) ವಿರುದ್ಧ ಜಂಟಿ ಹೋರಾಟ ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶ.

  • ಸಿಎಸ್‌ಟಿಒ (CSTO – 2002): ಮಾಸ್ಕೋ ಮೂಲದ ಸಾಮೂಹಿಕ ಭದ್ರತಾ ಒಪ್ಪಂದ ಸಂಸ್ಥೆ. ರಷ್ಯಾ, ಬೆಲಾರಸ್, ಅರ್ಮೇನಿಯಾ, ಕಝಾಕಿಸ್ತಾನ್, ಕಿರ್ಗಿಸ್ತಾನ್ ಮತ್ತು ತಜಿಕಿಸ್ತಾನ್ ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ರಕ್ಷಣಾ ಬಣವಾಗಿದ್ದು, ನ್ಯಾಟೋದಂತೆಯೇ “ಒಬ್ಬರ ಮೇಲಿನ ದಾಳಿ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲಿನ ದಾಳಿ” ತತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

• ಇತ್ತೀಚಿನ ವಿದ್ಯಮಾನ: ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 22, 2026 ರಂದು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕ, ಡೆನ್ಮಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು ಗ್ರೀನ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಹೊಸ ಭದ್ರತಾ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿವೆ. ಇದು 1951ರ ರಕ್ಷಣಾ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ನವೀಕರಿಸಿದ್ದು, ಗ್ರೀನ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಪಿಟುಫಿಕ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೆಲೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಿದೆ.

• ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷಾ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು:

  • ಸಾಮೂಹಿಕ ರಕ್ಷಣಾ ತತ್ವ (Collective Defence): ನ್ಯಾಟೋ (NATO) ಮತ್ತು ಸಿಎಸ್‌ಟಿಒ (CSTO) ಇದಕ್ಕೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಉದಾಹರಣೆಗಳು.

  • ನ್ಯಾಟೋದ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ: ಬ್ರಸೆಲ್ಸ್, ಬೆಲ್ಜಿಯಂ.

  • ಕ್ವಾಡ್ (QUAD) ಯಾವುದೇ ಮಿಲಿಟರಿ ಮೈತ್ರಿಕೂಟವಲ್ಲ, ಅದೊಂದು ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದೆ.

  • ಎಸ್‌ಸಿಒ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ (ಸೆಕ್ರೆಟರಿಯೇಟ್) ಬೀಜಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಅದರ ಭಯೋತ್ಪಾದನಾ ನಿಗ್ರಹ ಘಟಕವಾದ RATS ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಸಮಿತಿ ತಾಷ್ಕೆಂಟ್‌ನಲ್ಲಿದೆ.