ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಗರ ಮೀನು ಪ್ರಭೇದಗಳು: ಪೆಲಾಜಿಕ್ vs ಡೆಮರ್ಸಲ್ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು, ‘ಬಾತಿಮೈರಸ್ ಪರ್ಪ್ಲೆಕ್ಸಸ್’ ಹೊಸ ಆವಿಷ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಕಡಲ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಸಮಗ್ರ ಪರೀಕ್ಷಾ ನೋಟ್ಸ್

ಕೊಚ್ಚಿ / ನವದೆಹಲಿ: ಭಾರತದ ಕಡಲ ಆರ್ಥಿಕತೆ (Blue Economy), ಕರಾವಳಿ ಜನರ ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ಗಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯು ಪ್ರಧಾನ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು ೮,೧೧೮ ಕಿ.ಮೀ. ಉದ್ದದ ಕರಾವಳಿ ತೀರ ಹಾಗೂ ೨.೦೨ ಮಿಲಿಯನ್ ಚದರ ಕಿ.ಮೀ. ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ವಿಶೇಷ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯವನ್ನು (EEZ) ಹೊಂದಿದ್ದು, ಚೀನಾದ ನಂತರ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೀನು ಉತ್ಪಾದಕ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದೆ.

ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಸಾಗರ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು (Fishery Potential) ೫.೩೧ ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್‌ಗಳೆಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಪೆಲಾಜಿಕ್ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ೪೯.೫%, ಡೆಮರ್ಸಲ್ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ೪೩.೩% ಮತ್ತು ಸಾಗರ/ಆಳ ಸಮುದ್ರದ ಗುಂಪುಗಳು ೪.೩% ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ೨೦೨೫ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಾಗರ ಮೀನು ಉತ್ಪಾದನೆಯು ೩೫.೭ ಲಕ್ಷ ಟನ್‌ಗಳಿಗೆ ತಲುಪಿದ್ದು (೩% ಏರಿಕೆ), ತಮಿಳುನಾಡು (೬.೮೫ ಲಕ್ಷ ಟನ್) ಅಗ್ರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ನಂತರದ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಗುಜರಾತ್ ಮತ್ತು ಕೇರಳ ಇವೆ.

೧. ಪೆಲಾಜಿಕ್ ಮೀನು ಪ್ರಭೇದಗಳು (Pelagic Fish Species):

ಪೆಲಾಜಿಕ್ ಮೀನುಗಳು ತೆರೆದ ನೀರಿನ ಕಾಲಮ್‌ನಲ್ಲಿ (Open water column), ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲ್ಮೈ ಅಥವಾ ಮಧ್ಯಮ ಆಳದ ನೀರಿನ ಪದರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ಇವು ವೇಗವಾಗಿ ಈಜುವ ಮತ್ತು ದಂಡುಗಳಲ್ಲಿ (Shoals/Schools) ಚಲಿಸುವ ಮೀನುಗಳಾಗಿದ್ದು, ಭಾರತದ ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಗರಿಷ್ಠ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

• ಭಾರತೀಯ ಎಣ್ಣೆ ಬೂತಾಯಿ / ತಾರಲಿ (Indian Oil Sardine – Sardinella longiceps):

  • ನೈಋತ್ಯ ಕರಾವಳಿಯಾದ ಕೇರಳ, ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಗೋವಾದಲ್ಲಿ ಹೇರಳವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

  • ಇದು ಭಾರತದ ಏಕ-ಪ್ರಭೇದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ (Single-species fishery) ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದು, ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಸಾಗರ ಮೀನು ಹಿಡುವಳಿಯ ಸುಮಾರು ೧೫% ರಷ್ಟು ಪಾಲು ಹೊಂದಿದೆ (೨೦೨೫ ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ೧.೬೮ ಲಕ್ಷ ಟನ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ).

• ಭಾರತೀಯ ಬಂಗುಡೆ (Indian Mackerel – Rastrelliger kanagurta):

  • ಪ್ಲಾಂಕ್ಟನ್ ತಿಂದು ಜೀವಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಕರಾವಳಿ ಪೆಲಾಜಿಕ್ ಮೀನು. ೨೦೨೫ ರಲ್ಲಿ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಏಕೈಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲ (೨.೭೦ ಲಕ್ಷ ಟನ್) ಆಗಿದೆ.

• ಟ್ಯೂನಾ (Tunas):

  • ಹಳದಿ ರೆಕ್ಕೆ ಟ್ಯೂನಾ (Yellowfin tuna) ಮತ್ತು ಸ್ಕಿಪ್‌ಜಾಕ್ ಟ್ಯೂನಾ (Skipjack tuna) ಪ್ರಮುಖ ವಲಸೆ ಪ್ರಭೇದಗಳಾಗಿದ್ದು, ರಫ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರಿ ಬೇಡಿಕೆ ಹೊಂದಿವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಲಾಂಗ್‌ಲೈನ್ ಮತ್ತು ಪೋಲ್-ಅಂಡ್-ಲೈನ್ ವಿಧಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಹಿಡಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

• ಬಾಂಬೆ ಡಕ್ (Bombay Duck – Harpadon nehereus):

  • ವಾಯವ್ಯ ಕರಾವಳಿಯಾದ ಗುಜರಾತ್ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಕರಾವಳಿಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪೆಲಾಜಿಕ್ ಮೀನು.

• ಇತರ ಪೆಲಾಜಿಕ್ ಮೀನುಗಳು: ರಿಬ್ಬನ್‌‌ಫಿಶ್, ನತ್ತೋಲಿ/ಆಂಚೋವೀಸ್ (Anchovies) ಮತ್ತು ಹಿಲ್ಸಾ (Hilsa – ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ ಗಡಿ ಕರಾವಳಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅನಾಡ್ರೋಮಸ್ ಮೀನು).

೨. ಡೆಮರ್ಸಲ್ ಮೀನು ಪ್ರಭೇದಗಳು (Demersal Fish Species):

ಡೆಮರ್ಸಲ್ ಮೀನುಗಳು ಸಮುದ್ರದ ತಳಭಾಗದಲ್ಲಿ (Sea floor/Benthic zone) ಜೀವಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ‘ಬಾಟಮ್ ಟ್ರಾಲಿಂಗ್’ (Bottom Trawling) ಬಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಹಿಡಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

• ಥ್ರೆಡ್‌ಫಿನ್ ಬ್ರೀಮ್ಸ್ / ರಾಣಿ ಮೀನು (Threadfin Breams – Nemipterus spp.):

  • ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಡೆಮರ್ಸಲ್ ಇಳುವರಿಯ ೨೨% ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪಾಲನ್ನು ಇವು ಹೊಂದಿವೆ (ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಭೇದಗಳು: Nemipterus japonicus ಮತ್ತು N. mesoprion).

• ಕ್ರೋಕರ್ಸ್ (Croakers / Sciaenidae):

  • ವಾಯವ್ಯ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ ಕರಾವಳಿಯ ವಾಣಿಜ್ಯಿಕವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಮೌಲ್ಯಯುತ ಮೀನುಗಳು.

• ಕ್ಯಾಟ್‌ಫಿಶ್, ಪಾಮ್‌ಫ್ರೆಟ್ (ಬೆಳ್ಳಂಜಿ/ಮಾಂಜಿ) ಮತ್ತು ಫ್ಲಾಟ್‌ಫಿಶ್:

  • ಸಿಲ್ವರ್ ಪಾಮ್‌ಫ್ರೆಟ್ ಮತ್ತು ಇಂಡಿಯನ್ ಹ್ಯಾಲಿಬಟ್ ದೇಶ-ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದುಬಾರಿ ಬೆಲೆಗೆ ಮಾರಾಟವಾಗುವ ಪ್ರೀಮಿಯಂ ಡೆಮರ್ಸಲ್ ಪ್ರಭೇದಗಳು.

• ಚಿಪ್ಪುಮೀನುಗಳು (Crustaceans & Molluscs):

  • ಸಿಗಡಿಗಳು (Penaeid & Non-penaeid Prawns), ಏಡಿಗಳು (Crabs), ಮತ್ತು ಲಾಬ್‌ಸ್ಟರ್‌ಗಳು (Lobsters) ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಮೌಲ್ಯಯುತ ರಫ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ.

  • ಮೋಲಸ್ಕ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಕ್ವಿಡ್‌ಗಳು (Squids) ಮತ್ತು ಕಟಲ್‌ಫಿಶ್‌ಗಳು (Cuttlefish) ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಭಾರಿ ಬೇಡಿಕೆ ಹೊಂದಿವೆ.

• ಎಲಾಸ್ಮೋಬ್ರಾಂಚ್‌ಗಳು (Elasmobranchs – ಶಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು ರೇ ಮೀನುಗಳು):

  • ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೧೧೦ ಜಾತಿಯ ಶಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು ರೇ ಮೀನುಗಳಿದ್ದು, ಡೆಮರ್ಸಲ್ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ೩.೩% ಪಾಲು ಹೊಂದಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಕಾರಣ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿವೆ.

೩. ಪ್ರಮುಖ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು:

• ಕೇಂದ್ರ ಸಾಗರ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ (CMFRI – Central Marine Fisheries Research Institute):

  • ಸ್ಥಾಪನೆ: ೧೯೪೭; ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿ: ಕೊಚ್ಚಿ, ಕೇರಳ (ICAR ಅಡಿಯಲ್ಲಿ).

  • ಸಾಗರ ಮೀನು ದಾಸ್ತಾನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ, ಮ್ಯಾರಿಕಲ್ಚರ್ (ಸಮುದ್ರ ಕೃಷಿ) ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಜಿಯೋ-ಸ್ಪೇಷಿಯಲ್ ಕಡಲ ದತ್ತಾಂಶ ನಿರ್ವಹಣೆ ಇದರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ.

• ಭಾರತೀಯ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಸಮೀಕ್ಷೆ (FSI – Fishery Survey of India):

  • ಸ್ಥಾಪನೆ: ೧೯೮೩; ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿ: ಮುಂಬೈ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ.

  • ಭಾರತೀಯ EEZ ನಲ್ಲಿ ಆಳ ಸಮುದ್ರದ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಸಮೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ವಲಯಗಳ ಮ್ಯಾಪಿಂಗ್ ಮಾಡುವ ನೋಡಲ್ ಸಂಸ್ಥೆ.

• ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮಂಡಳಿ (NFDB – National Fisheries Development Board):

  • ಸ್ಥಾಪನೆ: ೨೦೦೬; ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿ: ಹೈದರಾಬಾದ್, ತೆಲಂಗಾಣ (ಕೇಂದ್ರ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಸಚಿವಾಲಯ).

  • ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಅಳವಡಿಕೆ, ರಫ್ತು ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪ್ರಚಾರದ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದೆ.

೪. ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾನೂನುಗಳು ಮತ್ತು ನೀತಿ ಚೌಕಟ್ಟು:

• ವನ್ಯಜೀವಿ (ಸಂರಕ್ಷಣೆ) ಕಾಯ್ದೆ, ೧೯೭೨ (WPA, 1972):

  • ತಿಮಿಂಗಿಲ ಶಾರ್ಕ್ (Whale Shark – Rhincodon typus): ೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ ಶೆಡ್ಯೂಲ್ I ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಂಡ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಮೀನು ಪ್ರಭೇದವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಬೇಟೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಷಿದ್ಧ.

  • ಕಡಲಕುದುರೆಗಳು (Seahorses): ೨೦೦೧ ರಿಂದಲೇ ಶೆಡ್ಯೂಲ್ I ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

• ಸಾಗರ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (Marine Protected Areas – MPAs): ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹವಳದ ದಿಬ್ಬಗಳು, ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಸೀಗ್ರಾಸ್ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ೩೧ ಪ್ರಮುಖ ಎಂಪಿಎಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ (ಉದಾ: ಮನ್ನಾರ್ ಕೊಲ್ಲಿ, ಗಹಿರ್‌ಮಾತಾ, ರಾಣಿ ಝಾನ್ಸಿ ಸಾಗರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನ).

• ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಮತ್ಸ್ಯ ಸಂಪದ ಯೋಜನೆ (PMMSY): ₹೨೦,೦೫೦ ಕೋಟಿ ಹೂಡಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ನೀಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಯೋಜನೆ.

• ಕಡಲ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ನೀತಿ & ‘ಫಿಶ್ ರೆಫ್ಯೂಜಿಯಾ’ (Fish Refugia): ನಿರ್ಣಾಯಕ ಮೀನು ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ತಾಣಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ನಿಷೇಧ ವಲಯಗಳನ್ನು (Refugia) ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ.

೫. ಇತ್ತೀಚಿನ ಪ್ರಚಲಿತ ವಿದ್ಯಮಾನ (Recent Discovery – 2026):

• ಬಾತಿಮೈರಸ್ ಪರ್ಪ್ಲೆಕ್ಸಸ್ (Bathymyrus perplexus):

  • ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಈಶಾನ್ಯ ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಾಗರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾದ ಹೊಸ ಸಮುದ್ರ ಈಲ್ ಮೀನು ಪ್ರಭೇದ (New Fish Species).

  • ಝೂಲಾಜಿಕಲ್ ಸರ್ವೇ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾದ (ZSI) ಗೋಪಾಲ್‌ಪುರ (ಒಡಿಶಾ) ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಘಟಕದ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ೨೦೨೬ ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೩೦ ರಂದು ಇದರ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿದರು (೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ ಪಾರಾದೀಪ್ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ೨೦೨೫ ರಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಮಾದರಿಗಳ ಅಧ್ಯಯನ).

  • ಈ ಸಂಶೋಧನಾ ವರದಿಯು ೨೦೨೬ ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೪ ರಂದು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಿಯತಕಾಲಿಕ ‘ಬುಲೆಟಿನ್ ಆಫ್ ಮೆರೈನ್ ಸೈನ್ಸ್’ ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖಾಂಶಗಳು (Quick Revision Matrix):