ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಹಾವುಗಳ ಪ್ರಭೇದಗಳು- ‘ಬಿಗ್ ಫೋರ್’ ವಿಷಕಾರಿ ಹಾವುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ವಿಷರಹಿತ ಹಾವುಗಳವರೆಗೆ

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹಾವುಗಳು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಆವಾಸಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಇವು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಕೃಷಿಗೆ ಹಾನಿಕಾರಕ ಇಲಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗುತ್ತವೆ.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 300 ಹಾವುಗಳ ಪ್ರಭೇದಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 60 ಪ್ರಭೇದಗಳು ವಿಷಕಾರಿಯಾಗಿವೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಬಿಗ್ ಫೋರ್’ ವಿಷಕಾರಿ ಹಾವುಗಳು

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯಕೀಯವಾಗಿ ಮಹತ್ವದ ಹಾವು ಕಡಿತ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾಲು ಹೊಂದಿರುವ ನಾಲ್ಕು ಹಾವುಗಳನ್ನು ‘ಬಿಗ್ ಫೋರ್’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

1. 1. ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಹಾವು – Indian Cobra (Naja naja)

1. 1. ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಟ್ಟುವ (Common Krait) – (Bungarus caeruleus)

1. 1. ರಸೆಲ್ಸ್ ವೈಪರ್ – (Daboia russelii)

1. 1. ಸಾ-ಸ್ಕೇಲ್ಡ್ ವೈಪರ್ – (Echis carinatus)

ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಹಾವುಗಳಿಗೆ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆ, 1972ರ Schedule II ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೆ ಇದೆ.

1. ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಹಾವು

ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು: Naja naja

ನಾಗರಹಾವಿನ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಅಪಾಯದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅದು ತನ್ನ ಹುಡ್‌ನ್ನು (ಹೆಡೆ) ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು. ಅದರ ಹೆಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕನ್ನಡಕದ ಆಕಾರದ ಗುರುತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಇದರ ವಿಷ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನ್ಯೂರೋಟಾಕ್ಸಿಕ್ ಸ್ವರೂಪದ್ದಾಗಿದ್ದು ನರಮಂಡಲದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿ ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯುವಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು.

2. ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಟ್ಟುವ

ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು: Bungarus caeruleus

ಇದು ತೆಳುವಾದ, ಹೊಳೆಯುವ ಕಪ್ಪು ಅಥವಾ ನೀಲಿ-ಕಪ್ಪು ದೇಹ ಮತ್ತು ಬಿಳಿ ಪಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಗ್ರಾಮೀಣ ಮನೆಗಳಿಗೂ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ.

ಇದರ ವಿಷವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನ್ಯೂರೋಟಾಕ್ಸಿಕ್ ಆಗಿದ್ದು ಉಸಿರಾಟದ ವೈಫಲ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು. ಕಡಿತವು ನೋವುರಹಿತವಾಗಿರಬಹುದಾದ ಕಾರಣ ಅಪಾಯವನ್ನು ತಡವಾಗಿ ಗುರುತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ.

3. ರಸೆಲ್ಸ್ ವೈಪರ್

ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು: Daboia russelii

ಇದು ದಪ್ಪ ದೇಹ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಕಪ್ಪು ಅಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಗಾಢ ಬಣ್ಣದ ಅಂಡಾಕಾರದ ಚುಕ್ಕೆಗಳು ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಗುರುತುಗಳಾಗಿವೆ.

ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು, ಕೃಷಿಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಕಲ್ಲು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಹೀಮೋಟಾಕ್ಸಿಕ್ ವಿಷ ರಕ್ತ ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟುವಿಕೆಗೆ ತೊಂದರೆ, ಅಂಗಾಂಶ ಹಾನಿ ಹಾಗೂ ಮೂತ್ರಪಿಂಡ ವೈಫಲ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು.

4. ಸಾ-ಸ್ಕೇಲ್ಡ್ ವೈಪರ್

ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು: Echis carinatus

‘ಬಿಗ್ ಫೋರ್’ನಲ್ಲಿ ಅತಿ ಚಿಕ್ಕದಾದ ಹಾವುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಒಂದು. ಒಣ, ಮರಳು ಮತ್ತು ಕಲ್ಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ದೇಹದ ಸ್ಕೇಲ್‌ಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಉಜ್ಜುವ ಮೂಲಕ ಸಿಜ್ಲಿಂಗ್ ಶಬ್ದ ಮಾಡುವುದು ಇದರ ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷಣ. ಇದರ ವಿಷವೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹೀಮೋಟಾಕ್ಸಿಕ್ ಆಗಿದ್ದು ಊತ, ತೀವ್ರ ರಕ್ತಸ್ರಾವ ಮತ್ತು ಮೂತ್ರಪಿಂಡದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು.

ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಕಾರಿ ಹಾವುಗಳು

ಕಿಂಗ್ ಕೋಬ್ರಾ

ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು: Ophiophagus hannah

ಕಿಂಗ್ ಕೋಬ್ರಾ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ವಿಷಕಾರಿ ಹಾವು. ಇದು 5 ಮೀಟರ್‌ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಉದ್ದ ಬೆಳೆಯಬಹುದು.

ಇದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇತರ ಹಾವುಗಳನ್ನೇ ಆಹಾರವಾಗಿ ಸೇವಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ophiophagous ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ ಭಾರತದ ದಟ್ಟ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಮೊಟ್ಟೆ ಇಡಲು ಗೂಡು ನಿರ್ಮಿಸುವುದು ಇದರ ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.

ಪಿಟ್ ವೈಪರ್‌ಗಳು

ಪಿಟ್ ವೈಪರ್‌ಗಳ ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ಮೂಗಿನ ಹೊಳ್ಳೆಯ ನಡುವೆ ಶಾಖವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ pit organ ಇರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಉದಾಹರಣೆಗಳು:

• • Malabar Pit Viper – Trimeresurus malabaricus

• • Bamboo Pit Viper – Trimeresurus gramineus

• • Hump-nosed Pit Viper – Hypnale hypnale

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕವು ಮರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ಹಾವುಗಳಾಗಿವೆ.

ಪ್ರಮುಖ ವಿಷರಹಿತ ಹಾವುಗಳು

ಇಂಡಿಯನ್ ರ್ಯಾಟ್ ಸ್ನೇಕ್

ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು: Ptyas mucosa

ಇದು ದೊಡ್ಡದು ಮತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುವ ಹಾವು. ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇಲಿಗಳು, ಉಭಯಚರಗಳು ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಆಹಾರವಾಗಿ ಸೇವಿಸುತ್ತದೆ.

ಇದರ ಗಾತ್ರ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕ ಭಂಗಿಯಿಂದಾಗಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಾಗರಹಾವಿನೊಂದಿಗೆ ತಪ್ಪಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಂಡಿಯನ್ ರಾಕ್ ಪೈಥಾನ್

ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು: Python molurus

ದೊಡ್ಡ ಹಾಗೂ ದಪ್ಪ ದೇಹ ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಹಾವು ಕಾಡು, ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು ಮತ್ತು ಕಲ್ಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೀರಿನ ಮೂಲಗಳ ಸಮೀಪ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಇದು ವಿಷದ ಬದಲು ಬಿಗಿಹಿಡಿದು (constriction) ತನ್ನ ಬೇಟೆಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಇದು Wildlife Protection Act, 1972ರ Schedule I ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ.

ಕಾಮನ್ ಸ್ಯಾಂಡ್ ಬೋವಾ

ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು: Eryx conicus

ಮರಳು ಅಥವಾ ಸಡಿಲ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬಿಲ ತೋಡಿ ವಾಸಿಸುವ ದಪ್ಪ ದೇಹದ ಹಾವು. ಇದರ ಚಿಕ್ಕ, ಮೊಂಡಾದ ಬಾಲವು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮತ್ತೊಂದು ತಲೆಯಂತೆ ಕಾಣುವುದರಿಂದ ತಪ್ಪು ಕಲ್ಪನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಇದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದು ಇಲಿಗಳನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತದೆ.

ವುಲ್ಫ್ ಸ್ನೇಕ್

ವುಲ್ಫ್ ಸ್ನೇಕ್‌ಗಳ ಅನೇಕ ಪ್ರಭೇದಗಳು Lycodon ಕುಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿವೆ. ಇವು ವಿಷರಹಿತ ಹಾವುಗಳು.

ಕೆಲವು ವುಲ್ಫ್ ಸ್ನೇಕ್‌ಗಳ ದೇಹದ ಪಟ್ಟೆಗಳು ಕಟ್ಟುವ ಹಾವಿನ ಪಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಹೋಲುವುದರಿಂದ ಜನರು ತಪ್ಪಾಗಿ ಗುರುತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇವು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದು ಗುಪ್ತವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ.

ಹಾವುಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ

ಆವಾಸಸ್ಥಾನ ನಾಶ, ರಸ್ತೆ ಅಪಘಾತಗಳು ಹಾಗೂ ಭಯ ಮತ್ತು ತಪ್ಪು ಕಲ್ಪನೆಗಳಿಂದ ಹಾವುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಅವುಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಸವಾಲುಗಳಾಗಿವೆ.

Wildlife Protection Act, 1972 ಹಲವು ಹಾವುಗಳ ಪ್ರಭೇದಗಳಿಗೆ ಕಾನೂನು ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. Schedule I ಅತ್ಯುನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ; Schedule II ಮತ್ತು Schedule IVಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿವಿಧ ಹಾವುಗಳಿವೆ.

ಹಾವುಗಳ ನಿಖರ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ, ಅವುಗಳ ಪರಿಸರ ಪಾತ್ರದ ಅರಿವು ಮತ್ತು ಮಾನವ–ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂಘರ್ಷ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಕ್ರಮಗಳು ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ.

ಇತ್ತೀಚಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆ: ಎರಡು ತಲೆಯ ವುಲ್ಫ್ ಸ್ನೇಕ್

2026ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 6ರಂದು ಗುಜರಾತ್‌ನ ದಾಹೋದ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಗಸ್ವಾನಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 6 ಇಂಚು ಉದ್ದದ ಎರಡು ತಲೆಯ ವುಲ್ಫ್ ಸ್ನೇಕ್ ಪತ್ತೆಯಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.

ಎರಡು ತಲೆ ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಅಪರೂಪದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು Bicephaly ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಇದು ಗುಜರಾತ್‌ನಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾದ ಮೊದಲ ಪ್ರಕರಣ ಹಾಗೂ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವರದಿಯಾದ ಐದನೇ ಪ್ರಕರಣವಾಗಿದೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

• • ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 300 ಹಾವುಗಳ ಪ್ರಭೇದಗಳು.

• • ಸುಮಾರು 60 ಪ್ರಭೇದಗಳು ವಿಷಕಾರಿ.

• • ಬಿಗ್ ಫೋರ್: ನಾಗರಹಾವು, Common Krait, Russell’s Viper, Saw-scaled Viper.

• • ನಾಗರಹಾವು ಮತ್ತು ಕಟ್ಟುವ ಹಾವಿನ ವಿಷ – ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನ್ಯೂರೋಟಾಕ್ಸಿಕ್.

• • Russell’s Viper ಮತ್ತು Saw-scaled Viper – ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹೀಮೋಟಾಕ್ಸಿಕ್.

• • King Cobra: ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ವಿಷಕಾರಿ ಹಾವು.

• • Ophiophagous: ಇತರ ಹಾವುಗಳನ್ನು ಆಹಾರವಾಗಿ ಸೇವಿಸುವುದು.

• • Pit Vipers: ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ಮೂಗಿನ ನಡುವೆ ಶಾಖ ಸಂವೇದಿ pit organs.

• • Wolf Snakes: ವಿಷರಹಿತ; ಅನೇಕವು Lycodon ಕುಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿವೆ.

• • Indian Rock Python: Wildlife Protection Act, 1972ರ Schedule I.

• • ಅ. 6, 2026: ಗುಜರಾತ್‌ನ ದಾಹೋದ್‌ನಲ್ಲಿ ಎರಡು ತಲೆಯ ವುಲ್ಫ್ ಸ್ನೇಕ್ ಪತ್ತೆ.