ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕವಿತೆ ಎನ್ನುವುದು ಕೇವಲ ಭಾವನೆಗಳ ಅಲಂಕಾರಿಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲ; ಅದು ಕಾಲದ ಎದೆಗೆ ಕಿವಿಗೊಟ್ಟು, ಸಮಾಜದ ಒಳಮಾತನ್ನು ಆಲಿಸಿ, ಮನುಷ್ಯನ ಬದುಕಿನ ಅಗೋಚರ ನೋವುಗಳಿಗೆ ಭಾಷೆ ಕೊಡುವ ಸೃಜನಶೀಲ ಕ್ರಿಯೆ. ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ನಾಗರೇಖಾ ಗಾಂವಕರ ಅವರ “ಪಾದಕ್ಕೊಂದು ಕಣ್ಣು” ಕವನ ಸಂಕಲನವು ಗಮನ ಸೆಳೆಯುವ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ.
ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಂಕೋಲ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಅಡ್ಲೂರಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಮಣ್ಣಿನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಕವಯಿತ್ರಿ, ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಉಪನ್ಯಾಸಕಿಯಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸತತವಾಗಿ ಸಾಹಿತ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂವಾದ ನಡೆಸುತ್ತಿರುವವರು. “ಏಣಿ”, “ಪದಗಳೊಂದಿಗೆ ನಾನು”, “ಬರ್ಫದ ಬೆಂಕಿ” ಎಂಬ ಮೂರು ಕವನ ಸಂಕಲನಗಳ ನಂತರ ಹೊರಬರುತ್ತಿರುವ ಅವರ ನಾಲ್ಕನೇ ಕವನ ಸಂಕಲನವೇ “ಪಾದಕ್ಕೊಂದು ಕಣ್ಣು”.
ಈ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯೇ ಕವಯಿತ್ರಿಯ ಕಾವ್ಯದ ಒಟ್ಟು ಆಶಯಕ್ಕೆ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ರೂಪಕವಾಗಿದೆ. ಪಾದಕ್ಕೆ ಕಣ್ಣು ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ನಡೆಯುವ ದಾರಿಯನ್ನು ನೋಡುವ ಮತ್ತೊಂದು ಅಂಗವಲ್ಲ; ಬದುಕಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನೂ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಇಡುವ ಪ್ರಜ್ಞೆ. ನಾವು ನಡೆಯುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳ್ಳುಗಳಿವೆ, ಕಲ್ಲುಗಳಿವೆ, ಬಿರುಕುಗಳಿವೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹೂಗಳೂ ಇವೆ.
ಅವುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸದೆ ಮುಂದುವರಿದರೆ ಪಾದಕ್ಕೆ ಗಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸಮಾಜದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೂ ಎಚ್ಚರದ ಕಣ್ಣು ಬೇಕು. ಈ ಎಚ್ಚರ, ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಗುಣ, ಅನುಭವವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತರಂಗದತ್ತ ತಿರುಗುವ ಸಂವೇದನೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಈ ಸಂಕಲನದ ಹಲವು ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ.
“ಪಾದಕ್ಕೊಂದು ಕಣ್ಣು” ಸಂಕಲನದ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಓದಿದಾಗ ಮೊದಲು ಗಮನ ಸೆಳೆಯುವುದು ಅವುಗಳ ಬದುಕಿನೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ನೇರ ಸಂಬಂಧ. ಕವಯಿತ್ರಿ ದೂರ ನಿಂತು ಬದುಕನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುವವರಲ್ಲ. ಬದುಕಿನ ನಡುವೆಯೇ ನಿಂತು, ಅದರ ಬಿಸಿಲು-ಮಳೆ, ನೋವು-ನಲಿವು, ಅಸಮಾನತೆ-ಅನ್ಯಾಯ, ಸಂಬಂಧಗಳ ಸಿಹಿ-ಕಹಿ, ಮನುಷ್ಯನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ-ದಾರ್ಢ್ಯಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಿ ಕವಿತೆಯಾಗಿ ರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿನ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾದ ಕಾವ್ಯಕೃತಕತೆಗಿಂತ ಬದುಕಿನ ಸಹಜ ಉಸಿರು ಹೆಚ್ಚು ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಕವಯಿತ್ರಿಯ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಆ ಮನುಷ್ಯ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ; ಅವನು ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯ, ಸಮಾಜದ ಅಂಗ, ಹೆಣ್ಣು, ಗಂಡು, ಕಾರ್ಮಿಕ, ರೈತ, ಬಡವ, ಬದುಕಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತವ, ಕನಸು ಕಾಣುವವ ಮತ್ತು ಕಾಲದ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದವ. ಹೀಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿನ ಕವಿತೆಗಳು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅನುಭವದಿಂದ ಆರಂಭಗೊಂಡು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅನುಭವದ ವಿಶಾಲ ವಲಯವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತವೆ.
ಈ ಸಂಕಲನದ ಕೆಲವು ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಬದುಕಿನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನೇ ಕವಯಿತ್ರಿ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಅವಕಾಶ, ಅವನ ಆಯ್ಕೆಗಳು, ಅವನ ಸುತ್ತಲಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ಅವನ ಮೇಲೆ ಸಮಾಜ ಹೇರಿರುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳು ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕವಿತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಾಗಿ ಎದುರಾಗುತ್ತವೆ. ಇದು ಕವಯಿತ್ರಿಯ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಪ್ರಮುಖ ಗುಣ. ಅವರು ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಅಸೌಕರ್ಯವೇ ಒಳ್ಳೆಯ ಕಾವ್ಯದ ಮೊದಲ ಗೆಲುವು.
“ಪಾದಕ್ಕೊಂದು ಕಣ್ಣು” ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ‘ಕಣ್ಣು’ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕವಯಿತ್ರಿಯ ಕಾವ್ಯದ ‘ಪ್ರಜ್ಞೆ’ಯ ಸಂಕೇತ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಾವು ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ನೋಡುತ್ತೇವೆ; ಆದರೆ ಕವಯಿತ್ರಿ ಪಾದಕ್ಕೂ ಕಣ್ಣನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಅಂದರೆ ನಾವು ಸಾಗುವ ದಾರಿಯನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸಬೇಕು, ಅದರ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನೂ ಅರಿಯಬೇಕು, ಅದರ ನೋವನ್ನೂ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಕೇವಲ ದೂರದ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೋಡುವ ಕಣ್ಣು ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಬದುಕಿನ ನೆಲವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವ ಪಾದಕ್ಕೂ ಒಂದು ಎಚ್ಚರದ ಕಣ್ಣು ಬೇಕು. ಈ ರೂಪಕವೇ ಸಂಕಲನದ ಹಲವು ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಥೈಸಲು ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಕೀಲಿಕೈಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.
ಕವಯಿತ್ರಿಯ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀ ಸಂವೇದನೆ ಕೂಡ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಅಂಶ. ಹೆಣ್ಣಿನ ಬದುಕನ್ನು ಕೇವಲ ಕರುಣೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೆಣ್ಣಿನ ಅನುಭವದೊಳಗಿನ ಮೌನ, ಅವಳ ಮೇಲೆ ಹೇರಲ್ಪಡುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳು, ಸಂಬಂಧಗಳ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅವಳು ಅನುಭವಿಸುವ ಒತ್ತಡ, ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ತಾನೇ ಹುಡುಕಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಕವಯಿತ್ರಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಮುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಹೆಣ್ಣಿನ ಬದುಕನ್ನು ‘ಬಲಹೀನತೆ’ಯಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಅದರೊಳಗಿನ ಸಹನೆ, ಆತ್ಮಗೌರವ, ಪ್ರತಿರೋಧ ಮತ್ತು ಬದುಕನ್ನು ಮರುರೂಪಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಇಲ್ಲಿನ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಘೋಷಣೆಯಾಗಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಬದುಕಿನ ಅನುಭವವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಈ ಕಾವ್ಯದ ವಿಶೇಷತೆ. ಹೆಣ್ಣಿನ ನೋವನ್ನು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಘೋಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಕ್ಕಿಂತ, ದಿನನಿತ್ಯದ ಬದುಕಿನ ಸಣ್ಣ ಸಂಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಆಳವನ್ನು ಕಾಣಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಕವಯಿತ್ರಿಯ ಸ್ತ್ರೀಸಂವೇದನೆ ಓದುಗನಿಗೆ ಬೋಧನೆಯಂತೆ ಕಾಣದೆ, ಅನುಭವದಂತೆ ತಟ್ಟುತ್ತದೆ.
ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಜ್ಞೆಯೂ ಈ ಸಂಕಲನದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆಯಾಮ. ಸಮಾಜದ ವೈರುಧ್ಯಗಳು, ಮನುಷ್ಯನ ನಡುವಿನ ಅಂತರಗಳು, ಬಡತನ, ಶೋಷಣೆ, ಅಸಮಾನತೆ, ಅಧಿಕಾರದ ಮುಖವಾಡ, ಮೌಲ್ಯಗಳ ಕುಸಿತ ಮುಂತಾದ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಕವಯಿತ್ರಿ ಕೇವಲ ದಾಖಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವುಗಳ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ಮಾನವೀಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾರೆ. ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಅನ್ಯಾಯದ ಎದುರು ಕವಿ ಮೌನವಾಗಿದ್ದರೆ ಕಾವ್ಯದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯೇ ಅಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಗರೇಖಾ ಗಾಂವಕರ ಅವರ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಆ ಮೌನ ಮುರಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನವಿದೆ.
ಅವರ ಕೆಲವು ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಂಗ್ಯ ಕೂಡ ಗಮನಾರ್ಹ. ನೇರವಾಗಿ ಕೋಪವನ್ನು ಹೊರಹಾಕುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಮಾತು, ಒಂದು ವಿರೋಧಾಭಾಸ, ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ದೃಶ್ಯ ಅಥವಾ ಒಂದು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಮೂಲಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಸಂಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಬಯಲಿಗೆಳೆಯುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ಕವಯಿತ್ರಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ವ್ಯಂಗ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ನಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲ; ನಗುವಿನ ನಂತರ ಯೋಚಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶವಿದೆ. ಓದುಗನು ಕವಿತೆಯನ್ನು ಓದಿ ಮುಗಿಸಿದ ಮೇಲೆ “ಇದು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಹೀಗೆಯೇ ಇದೆಯಲ್ಲವೇ?” ಎಂದು ತನ್ನ ಸುತ್ತಲಿನ ಬದುಕಿನತ್ತ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನೋಡುವಂತಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾನವೀಯತೆ ಅತ್ಯಂತ ಒಳಹರಿವಿನಂತೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನ ನೋವನ್ನು ಹೊರಗಿನಿಂದ ನೋಡುವ ಕರುಣೆ ಇಲ್ಲಿನ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅದರೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ನೋಡುವ ಸಹಾನುಭೂತಿ ಇದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಬಡವ, ದುರ್ಬಲ, ನಿರ್ಗತಿಕ, ಅಂಚಿನ ಮನುಷ್ಯರು ಕವಿತೆಯ ಅತಿಥಿಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರು ಕವಿತೆಯ ಒಳಭಾಗವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಬದುಕಿನ ಸಣ್ಣ ಸಂತೋಷಗಳನ್ನೂ ಕವಯಿತ್ರಿ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ನೋವಿನ ಜೊತೆಗೆ ನಲಿವು, ಹತಾಶೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಭರವಸೆ, ವಿರೋಧದ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರೀತಿ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅವರ ಕಾವ್ಯದ ಭಾವವಲಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತವೆ.
ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗಿನ ಕವಯಿತ್ರಿಯ ಸಂಬಂಧವೂ ಸಹಜವಾದದ್ದು. ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡದ ಮಣ್ಣಿನ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮಣ್ಣು, ಗಾಳಿ, ಮಳೆ, ಮರ, ಹೂ, ಹೊಳೆ, ಹಕ್ಕಿ, ಬೆಳಕು-ಕತ್ತಲೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮನುಷ್ಯನ ಬದುಕಿನ ರೂಪಕಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಮಾನವೀಯ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ ಕವಯಿತ್ರಿ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಮಾನವೀಕರಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನ ನಡುವಿನ ಸಹಜ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಕಡೆ ಹೆಚ್ಚು ಒಲವು ತೋರುತ್ತಾರೆ.
ಭಾಷೆಯ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿಯೂ “ಪಾದಕ್ಕೊಂದು ಕಣ್ಣು” ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಭಾಷೆ ಅತಿಯಾದ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಭಾರವಾಗಿಲ್ಲ. ಮಾತನಾಡುವ ಭಾಷೆಯ ಸೊಗಡು, ಗ್ರಾಮೀಣ ಬದುಕಿನ ಸಹಜ ಪದಪ್ರಯೋಗ, ಸರಳ ವಾಕ್ಯರಚನೆ ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಪದಗಳ ಬಳಕೆ ಕವಿತೆಗಳಿಗೆ ಜೀವಂತಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ.
ಕವಿತೆಯ ಭಾಷೆ ಓದುಗನನ್ನು ಹೆದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಓದಿದ ನಂತರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಸರಳ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರವಾದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಸುಲಭದ ಕೆಲಸವಲ್ಲ. ಕವಯಿತ್ರಿ ಈ ಸರಳತೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಕಾವ್ಯಶಕ್ತಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹ.
ಅವರ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ *ಮಾತು ಮತ್ತು ಮೌನದ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತಿಗಿಂತ ಹೇಳದೆ ಉಳಿದ ಮಾತೇ ಹೆಚ್ಚು ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನೊಳಗೆ ಉಳಿಯುವ ನೋವು, ಹೇಳಲಾಗದ ಅಸಮಾಧಾನ, ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಅಂತರ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಉಳಿಯುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಇವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಕವಯಿತ್ರಿ ಮೌನದ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಕವಿತೆಯ ಸಾಲುಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವ ಖಾಲಿ ಜಾಗವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.
“ಪಾದಕ್ಕೊಂದು ಕಣ್ಣು” ಕವನ ಸಂಕಲನದ ಮತ್ತೊಂದು ಮಹತ್ವದ ಗುಣವೆಂದರೆ ವೈಯಕ್ತಿಕತೆಯಿಂದ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ಗುಣ. ಕವಿಯ ಅನುಭವ ಕೇವಲ ಕವಿಯದ್ದಾಗಿಯೇ ಉಳಿದರೆ ಅದು ಖಾಸಗಿ ದಿನಚರಿಯಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ಅನುಭವದೊಳಗೆ ಎಲ್ಲರ ಬದುಕಿನ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಸಿದಾಗ ಅದು ಕಾವ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಗರೇಖಾ ಗಾಂವಕರ ಅವರ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಭಾವನೆಗಳು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅನುಭವಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು ಓದುಗನ ಸ್ವಂತ ಬದುಕನ್ನು ನೆನಪಿಸುವಂತಾಗುತ್ತವೆ.
ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಈ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಓದುವಾಗ “ಇದು ನನ್ನ ಅನುಭವವೂ ಹೌದು” ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಮೂಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ. ಕವಯಿತ್ರಿಯ ಉಪನ್ಯಾಸ ವೃತ್ತಿಯೂ ಅವರ ಕಾವ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಕ್ಕೆ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಆಯಾಮವನ್ನು ನೀಡಿದೆ ಎನ್ನಬಹುದು. ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅರಿಯುವ ಅನುಭವ, ಯುವಜನರ ಕನಸು ಗೊಂದಲಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ನೋಡುವ ಅವಕಾಶ, ಸಮಾಜದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕಾವ್ಯದ ಒಳಹರಿವಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಫಲಿಸಬಹುದಾದ ಅಂಶಗಳು. ಆದರೆ ಅವರ ಕವಿತೆಗಳು ಬೋಧನೆಯ ಭಾಷೆಗೆ ಜಾರುವುದಿಲ್ಲ. ಬೋಧಿಸಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಿಂತ ಅನುಭವಿಸಬೇಕೆಂಬ ಆಹ್ವಾನವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ಸಂಕಲನವನ್ನು ಕೇವಲ ‘ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾವ್ಯ’ ಎಂದು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸುವುದೂ ಸರಿಯಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಮಾಜದ ಜೊತೆಗೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಅಂತರAಗವೂ ಇದೆ; ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಭಾವನೆಗಳಿವೆ; ಪ್ರತಿರೋಧದ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಿದೆ; ಕಠಿಣ ವಾಸ್ತವದ ಜೊತೆಗೆ ಕನಸಿದೆ. ಈ ಬಹುಮುಖತೆ ಸಂಕಲನಕ್ಕೆ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡದೆ, ವಿಭಿನ್ನ ಅನುಭವಗಳ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಕಾವ್ಯಲೋಕವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಇಲ್ಲಿದೆ.
“ಪಾದಕ್ಕೊಂದು ಕಣ್ಣು” ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ಅರ್ಥವನ್ನು ಹುಡುಕುವುದಾದರೆ, ಇದು ನಮ್ಮ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ **ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಕಾವ್ಯ**. ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಪಾದಕ್ಕೆ ಕಣ್ಣು ಬೇಕಾಗಿದೆ. ನಾವು ಎಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದೇವೆ? ಯಾರ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದೇವೆ? ನಮ್ಮ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಂದ ಯಾರಿಗಾದರೂ ನೋವಾಗುತ್ತಿದೆಯೇ? ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಇರುವ ಮುಳ್ಳುಗಳನ್ನು ನಾವು ಗುರುತಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆಯೇ? ನಮ್ಮ ಹಿಂದೆ ಉಳಿಯುವ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತು ಯಾವುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ? ಇಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೇ ಈ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ಸಾರ್ಥಕಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ನಾಗರೇಖಾ ಗಾಂವಕರ ಅವರ “ಪಾದಕ್ಕೊಂದು ಕಣ್ಣು” ಕವನ ಸಂಕಲನವು ಬದುಕಿನ ಮೇಲ್ಮೈಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ತಟ್ಟದೆ ಅದರ ಒಳಪದರಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟುವ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನ ನೋವು, ಹೆಣ್ಣಿನ ಅಸ್ತಿತ್ವ, ಸಾಮಾಜಿಕ ವೈರುಧ್ಯಗಳು, ಸಂಬಂಧಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಾಂಗತ್ಯ, ಕಾಲದ ವ್ಯಂಗ್ಯ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಹುಡುಕಾಟ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿವೆ. ಕವಯಿತ್ರಿಯ ಹಿಂದಿನ ಕೃತಿಗಳಿಂದ ಬೆಳೆದು ಬಂದ ಕಾವ್ಯಾನುಭವ ಈ ಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಪ್ರೌಢವಾದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿಕೊಂಡಿರುವುದು ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ.
ಕಾವ್ಯವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಸುಂದರ ಪದಗಳ ಜೋಡಣೆಯಲ್ಲ; ಅದು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಮನುಷ್ಯನನ್ನಾಗಿಸುವ ಒಳಬೆಳಕು. ಆ ಒಳಬೆಳಕಿನ ಹುಡುಕಾಟ “ಪಾದಕ್ಕೊಂದು ಕಣ್ಣು”ಯ ಅನೇಕ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕವಯಿತ್ರಿ ಓದುಗನಿಗೆ ಸಿದ್ಧ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಅವನ ಪಾದದ ಕೆಳಗಿನ ನೆಲವನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಬದುಕಿನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಡಲು, ಸುತ್ತಲಿನ ಮನುಷ್ಯನ ನೋವನ್ನು ಗಮನಿಸಲು, ಅನ್ಯಾಯದ ಎದುರು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು, ಸಂಬAಧಗಳ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಮತ್ತು ಸ್ವಂತ ಅಸ್ತಿತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಸಂವಾದ ನಡೆಸಲು ಈ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ.
ಆದ್ದರಿಂದ “ಪಾದಕ್ಕೊಂದು ಕಣ್ಣು” ಕೇವಲ ನಾಲ್ಕನೇ ಕವನ ಸಂಕಲನ ಎಂಬ ಪರಿಚಯದೊಳಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಕವಯಿತ್ರಿಯ ಕಾವ್ಯಯಾನದ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಘಟ್ಟವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಹೆಜ್ಜೆಯ ಕೆಳಗಿನ ನೆಲವನ್ನೂ, ಹೆಜ್ಜೆಯ ಮುಂದಿನ ದಾರಿಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬೇಕೆಂಬ ಕಾವ್ಯಪ್ರಜ್ಞೆ ಇದರ ಜೀವಾಳ. ಪಾದಕ್ಕೆ ಕಣ್ಣು ನೀಡುವ ಈ ಕಾವ್ಯಪ್ರಯತ್ನ ಓದುಗನ ಕಣ್ಣಿಗೂ ಹೊಸ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನೀಡಲಿ; ಅವನ ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಗೂ ಹೊಸ ಎಚ್ಚರವನ್ನು ನೀಡಲಿ ಎಂಬುದೇ ನನ್ನ ಆಶಯವಾಗಿದೆ.
ಕೊಟ್ರೇಶ್ ಎಸ್. ಉಪ್ಪಾರ್
ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು
ಕೇಂದ್ರ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ವೇದಿಕೆ(ರಿ.), ಬೆಂಗಳೂರು.
ಮೊ-೯೭೩೯೮೭೮೧೯೭.
