ಭಾರತೀಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಲೇಬಲಿಂಗ್ ಲಾಂಛನಗಳು: ಕಾನೂನಾತ್ಮಕ ಚೌಕಟ್ಟು, ನಿಯಂತ್ರಣ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ೨೦೨೬ ರ ನೂತನ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳ ಸಮಗ್ರ ಪರೀಕ್ಷಾ ನೋಟ್ಸ್

ನವದೆಹಲಿ: ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಹಕರ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆ, ಪಾರದರ್ಶಕತೆ, ಸುರಕ್ಷತೆ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಆದ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ವಿವಿಧ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಮೇಲೆ ಶಾಸನಾತ್ಮಕ ಲೇಬಲಿಂಗ್ ಲಾಂಛನಗಳನ್ನು (Labelling Symbols) ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ದೆಹಲಿ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ನಿರ್ದೇಶನಗಳು ಹಾಗೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚರ್ಚೆಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಾಹಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವಾಲಯವು ೨೦೨೬ ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೧ ರಂದು ಲೀಗಲ್ ಮೆಟ್ರಾಲಜಿ (ಪ್ಯಾಕ್ಡ್ ಕಮಾಡಿಟೀಸ್) ನಾಲ್ಕನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ ನಿಯಮಗಳು, ೨೦೨೬ ಅನ್ನು ಅಧಿಸೂಚಿಸಿದೆ.

ಈ ನೂತನ ನಿಯಮಾವಳಿಯ ಅನ್ವಯ, ಪರ್ಸನಲ್ ಕೇರ್ ಹಾಗೂ ಸೌಂದರ್ಯವರ್ಧಕ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಮೇಲೆ ಅವುಗಳ ಮೂಲವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವ ಲಾಂಛನಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

೧. ಲೀಗಲ್ ಮೆಟ್ರಾಲಜಿ ಚೌಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಪರ್ಸನಲ್ ಕೇರ್ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಮೂಲ ಲೇಬಲಿಂಗ್:

• ಶಾಸನಾತ್ಮಕ ಆಧಾರ: ಲೀಗಲ್ ಮೆಟ್ರಾಲಜಿ ಕಾಯ್ದೆ, ೨೦೦೯ (Legal Metrology Act, 2009) ಮತ್ತು ಅದರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪಿಸಲಾದ ಲೀಗಲ್ ಮೆಟ್ರಾಲಜಿ (ಪ್ಯಾಕ್ಡ್ ಕಮಾಡಿಟೀಸ್) ನಿಯಮಗಳು, ೨೦೧೧.

• ಆಡಳಿತ ಸಚಿವಾಲಯ: ಕೇಂದ್ರ ಗ್ರಾಹಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳು, ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿತರಣಾ ಸಚಿವಾಲಯ.

• ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರದರ್ಶನ ಫಲಕ (Principal Display Panel): ಪ್ಯಾಕೆಟ್‌ನ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಮೇಲ್ಮೈ.

• ೨೦೨೬ ರ ತಿದ್ದುಪಡಿ (ನಿಯಮ 6(4A)(d)):

  • ಒಳಪಡುವ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು: ಸೋಪು, ಶ್ಯಾಂಪೂ, ಟೂತ್‌ಪೇಸ್ಟ್, ಸೌಂದರ್ಯವರ್ಧಕಗಳು (Cosmetics) ಮತ್ತು ಟಾಯ್ಲೆಟ್ರಿ ಸರಕುಗಳು.

  • ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ ಮೂಲ (Vegetarian Origin): ಉತ್ಪನ್ನದ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನ ಫಲಕದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಹಸಿರು ಚುಕ್ಕೆ (Green Dot) ಇರಬೇಕು.

  • ಮಾಂಸಾಹಾರಿ/ಪ್ರಾಣಿಜನ್ಯ ಮೂಲ (Non-Vegetarian Origin): ಪ್ರಾಣಿಜನ್ಯ ಘಟಕಾಂಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ ಕೆಂಪು ಅಥವಾ ಕಂದು ಚುಕ್ಕೆ (Red or Brown Dot) ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದು ಕಡ್ಡಾಯ.

೨. ಆಹಾರ ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ (FSSAI) ಲಾಂಛನಗಳು:

ಪ್ಯಾಕ್ ಮಾಡಿದ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಆಹಾರ ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟ ಕಾಯ್ದೆ, ೨೦೦೬ (FSS Act, 2006) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಎಫ್‌ಎಸ್‌ಎಸ್‌ಎಐ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದೆ:

• ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ ಸಂಕೇತ (Vegetarian Mark): ಹಸಿರು ಚೌಕಟ್ಟಿನೊಳಗೆ ಇರುವ ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದ ವೃತ್ತ (Green-filled circle inside a green square). ಇದು ಕೇವಲ ಸಸ್ಯಜನ್ಯ ಘಟಕಾಂಶಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಒಳಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

• ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಸಂಕೇತ (Non-Vegetarian Mark): ಕಂದು ಚೌಕಟ್ಟಿನೊಳಗೆ ಇರುವ ಕಂದು ಬಣ್ಣದ ತ್ರಿಕೋನ (Brown-filled triangle inside a brown square).

  • ವಿಶೇಷತೆ: ಹಾಲು, ಹಾಲಿನ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಜೇನುತುಪ್ಪವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಜನ್ಯ ಮೂಲದ ಘಟಕಾಂಶವಿದ್ದರೆ ಈ ಲಾಂಛನ ಕಡ್ಡಾಯ.

  • ೨೦೨೧ ರ ತಿದ್ದುಪಡಿ: ವರ್ಣಾಂಧತೆ (Colour blindness) ಹೊಂದಿರುವ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಹಸಿರು ಮತ್ತು ಕಂದು ಬಣ್ಣದ ವೃತ್ತಗಳ ನಡುವೆ ಗೊಂದಲವಾಗಬಾರದು ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಕಂದು ವೃತ್ತವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿ ಕಂದು ತ್ರಿಕೋನವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು.

೩. ಕೈಗಾರಿಕಾ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಚಿನ್ನಾಭರಣ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣ:

• ಐಎಸ್‌ಐ ಮಾರ್ಕ್ (ISI Mark):

  • ಸಂಸ್ಥೆ: ಭಾರತೀಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಬ್ಯೂರೋ (BIS – Bureau of Indian Standards; BIS Act, 2016).

  • ಇತಿಹಾಸ: ೧೯೫೫ ರಿಂದ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ.

  • ಸ್ವರೂಪ: ಕೈಗಾರಿಕಾ ಮತ್ತು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಸರಕುಗಳು ಅಧಿಕೃತ ಭಾರತೀಯ ಮಾನದಂಡಕ್ಕೆ (Indian Standard) ಅನುಗುಣವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ದೃಢೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ಇದು ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತವಾಗಿದ್ದರೂ, ಸಿಲಿಂಡರ್‌ಗಳು, ಹೆಲ್ಮೆಟ್‌ಗಳು, ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕಲ್ ಉಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ಯಾಕ್ ಮಾಡಿದ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿಗೆ ಇದು ಕಡ್ಡಾಯ.

• ಬಿಐಎಸ್ ಹಾಲ್‌ಮಾರ್ಕ್ (BIS Hallmark) & HUID:

  • ಉದ್ದೇಶ: ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿ ಆಭರಣಗಳ ಶುದ್ಧತೆಯನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುವುದು.

  • ಕಡ್ಡಾಯ ಹಾಲ್‌ಮಾರ್ಕಿಂಗ್: ಜೂನ್ ೨೦೨೧ ರಿಂದ ೧೪, ೧೮ ಮತ್ತು ೨೨ ಕ್ಯಾರೆಟ್‌ನ ಚಿನ್ನಾಭರಣಗಳಿಗೆ ಹಾಲ್‌ಮಾರ್ಕ್ ಕಡ್ಡಾಯ.

  • HUID (Hallmark Unique Identification): ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆಭರಣಕ್ಕೂ ನೀಡಲಾಗುವ ೬ ಅಂಕಿಯ ಆಲ್ಫಾನ್ಯೂಮರಿಕ್ ವಿಶಿಷ್ಟ ಗುರುತಿನ ಸಂಖ್ಯೆ (ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೨೩ ರಿಂದ ಕಡ್ಡಾಯ).

೪. ಕೃಷಿ, ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕರಿತ ಆಹಾರ ಲಾಂಛನಗಳು:

• ಅಗ್‌ಮಾರ್ಕ್ (AGMARK – Agricultural Mark):

  • ಕಾನೂನು: ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ (ಶ್ರೇಣೀಕರಣ ಮತ್ತು ಗುರುತುಮಾಡುವಿಕೆ) ಕಾಯ್ದೆ, ೧೯೩೭ (Agricultural Produce Act, 1937; ೧೯೮೬ ರಲ್ಲಿ ತಿದ್ದುಪಡಿ).

  • ಪ್ರಾಧಿಕಾರ: ಕೇಂದ್ರ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ರೈತರ ಕಲ್ಯಾಣ ಸಚಿವಾಲಯದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್ ಮತ್ತು ತಪಾಸಣಾ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯ (DMI).

  • ವ್ಯಾಪ್ತಿ: ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳು, ಧಾನ್ಯಗಳು, ಎಣ್ಣೆಕಾಳುಗಳು ಮತ್ತು ಜೇನುತುಪ್ಪದಂತಹ ಕೃಷಿ ಸರಕುಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಶ್ರೇಣೀಕರಣ.

• ಇಕೋಮಾರ್ಕ್ (Ecomark):

  • ಆರಂಭ: ೧೯೯೧ ರಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಪರಿಸರ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಸಚಿವಾಲಯದಿಂದ (MoEFCC) ಆರಂಭ.

  • ಲಾಂಛನ: ಮಣ್ಣಿನ ಮಡಕೆ (Earthen Pot).

  • ಅನುಷ್ಠಾನ: ಕೇಂದ್ರ ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮಂಡಳಿ (CPCB) ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ BIS ಈ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಪರಿಸರಸ್ನೇಹಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

• ಎಫ್‌ಪಿಒ ಮಾರ್ಕ್ (FPO Mark – Fruit Products Order):

  • ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಹಣ್ಣಿನ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಾದ ಜಾಮ್, ಜ್ಯೂಸ್, ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಶುಚಿತ್ವ ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಸುರಕ್ಷತಾ ಮಾನದಂಡಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ತಯಾರಾಗಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಖಾತರಿಪಡಿಸುವ ಕಡ್ಡಾಯ ಮಾರ್ಕ್.

೫. ಭೌಗೋಳಿಕ ಮಾನ್ಯತೆ ಟ್ಯಾಗ್ (Geographical Indication – GI Tag):

• ಕಾನೂನಾತ್ಮಕ ಆಧಾರ: ಸರಕುಗಳ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸೂಚನೆಗಳ (ನೋಂದಣಿ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆ) ಕಾಯ್ದೆ, ೧೯೯೯ (ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೫, ೨೦೦೩ ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು).

• ನಿರ್ವಹಣೆ: ಕೇಂದ್ರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಚಿವಾಲಯದ ಡಿಪಿಐಐಟಿ (DPIIT) ಅಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಜಿಐ ರಿಜಿಸ್ಟ್ರಿ (ಚೆನ್ನೈ).

• ಮಹತ್ವ: ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಗುಣಮಟ್ಟ, ಕರಕುಶಲತೆ ಅಥವಾ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗುವ ಬೌದ್ಧಿಕ ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕು (IPR).

• ಪ್ರಥಮ ಭಾರತೀಯ ಉತ್ಪನ್ನ: ಡಾರ್ಜಿಲಿಂಗ್ ಚಹಾ (Darjeeling Tea) – ೨೦೦೪–೦೫ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಜಿಐ ಟ್ಯಾಗ್ ಪಡೆಯಿತು.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖಾಂಶಗಳು (Quick Revision Matrix):