ನವದೆಹಲಿ: ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಾರ್ವಭೌಮ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಅಥವಾ ಒಂದು ರಾಷ್ಟ್ರ ಹಾಗೂ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಯ ನಡುವೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಹಕ್ಕುಗಳು, ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಹಕಾರವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುವ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ‘ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ಒಪ್ಪಂದಗಳು’ (Bilateral Agreements) ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ಎಲ್ಲಾ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ೧೯೬೯ ರ ವಿಯೆನ್ನಾ ಒಪ್ಪಂದಗಳ ಸಮಾವೇಶದ (Vienna Convention on the Law of Treaties, 1969) ನಿಯಮಾವಳಿಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುತ್ತವೆ.
೧. ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಒಪ್ಪಂದಗಳು (Economic & Trade Agreements):
ವ್ಯಾಪಾರ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಇಂತಹ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ:
-
ಆದ್ಯತಾ ವ್ಯಾಪಾರ ಒಪ್ಪಂದ (PTA – Preferential Trade Agreement):
-
ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸರಕುಗಳ ಮೇಲಿನ ಸುಂಕಗಳನ್ನು (Tariffs) ಮಾತ್ರ ಕಡಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
-
ಇದು ‘ಧನಾತ್ಮಕ ಪಟ್ಟಿ’ (Positive List) ಮಾದರಿಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ; ಅಂದರೆ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಮೂದಿಸಲಾದ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ರಿಯಾಯಿತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ.
-
ಉದಾಹರಣೆ: ಭಾರತ-ಮರ್ಕೋಸೂರ್ (MERCOSUR) ಪಿಟಿಎ.
-
-
ಮುಕ್ತ ವ್ಯಾಪಾರ ಒಪ್ಪಂದ (FTA – Free Trade Agreement):
-
ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಸರಕುಗಳ ಮೇಲಿನ ಸುಂಕಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೆಗೆದುಹಾಕುವ ಗುರಿ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.
-
ಇದು ‘ಋಣಾತ್ಮಕ ಪಟ್ಟಿ’ (Negative List) ಮಾದರಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ; ಅಂದರೆ ಹೊರತುಪಡಿಸಲಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಸರಕುಗಳಿಗೆ ಸುಂಕ ರದ್ದಾಗುತ್ತದೆ.
-
ಉದಾಹರಣೆ: ಭಾರತ-ಶ್ರೀಲಂಕಾ ಎಫ್ಟಿಎ.
-
-
ಸಮಗ್ರ ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಕಾರ ಒಪ್ಪಂದ (CECA):
-
ಸರಕುಗಳ ಸುಂಕ ಕಡಿತದ ಜೊತೆಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಸರಳೀಕರಣ, ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಸಹಕಾರ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.
-
ಉದಾಹರಣೆ: ಭಾರತ-ಸಿಂಗಾಪುರ CECA.
-
-
ಸಮಗ್ರ ಆರ್ಥಿಕ ಪಾಲುದಾರಿಕೆ ಒಪ್ಪಂದ (CEPA):
-
CECA ಗಿಂತಲೂ ಅತ್ಯಂತ ಆಳವಾದ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಒಪ್ಪಂದ. ಇದು ಸರಕುಗಳು, ಸೇವೆಗಳು (Services), ಹೂಡಿಕೆ, ಬೌದ್ಧಿಕ ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕುಗಳು (IPR), ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ನೀತಿ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.
-
ಉದಾಹರಣೆ: ಭಾರತ-ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ CEPA, ಭಾರತ-ಯುಎಇ (UAE) CEPA.
-
ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಒಪ್ಪಂದಗಳ ತುಲನಾತ್ಮಕ ಕೋಷ್ಟಕ:
| ಒಪ್ಪಂದದ ವಿಧ | ಸುಂಕ ಕಡಿತದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ | ಪಟ್ಟಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ | ಪ್ರಮುಖ ವಲಯಗಳು | ಉದಾಹರಣೆ |
| PTA | ಆಯ್ದ ಸರಕುಗಳ ಮೇಲೆ ಸೀಮಿತ ಕಡಿತ | ಧನಾತ್ಮಕ ಪಟ್ಟಿ (Positive List) | ಸರಕುಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ (ಆಯ್ದ ವಲಯಗಳು) | ಭಾರತ-ಮರ್ಕೋಸೂರ್ |
| FTA | ಬಹುಪಾಲು ಸರಕುಗಳ ಮೇಲಿನ ಸುಂಕ ರದ್ದತಿ | ಋಣಾತ್ಮಕ ಪಟ್ಟಿ (Negative List) | ಸರಕುಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ | ಭಾರತ-ಶ್ರೀಲಂಕಾ |
| CECA | ವ್ಯಾಪಕ ಸುಂಕ ಕಡಿತ ಮತ್ತು ಸೌಲಭ್ಯ | ಋಣಾತ್ಮಕ ಪಟ್ಟಿ | ಸರಕುಗಳು, ಕಸ್ಟಮ್ಸ್, ಸೇವೆಗಳು | ಭಾರತ-ಸಿಂಗಾಪುರ |
| CEPA | ಸಂಪೂರ್ಣ ಆರ್ಥಿಕ ಏಕೀಕರಣ (ವಿಸ್ತೃತ) | ಋಣಾತ್ಮಕ ಪಟ್ಟಿ | ಸರಕುಗಳು, ಸೇವೆಗಳು, ಹೂಡಿಕೆ, IPR | ಭಾರತ-ಯುಎಇ CEPA |
೨. ಹಣಕಾಸು ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆ ಒಪ್ಪಂದಗಳು:
-
ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ಹೂಡಿಕೆ ಒಪ್ಪಂದ (BIT – Bilateral Investment Treaty): ವಿದೇಶಿ ಹೂಡಿಕೆದಾರರಿಗೆ ನ್ಯಾಯಯುತ ರಕ್ಷಣೆ, ಅಕ್ರಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಬಂಡವಾಳ ವರ್ಗಾವಣೆಯ ಹಕ್ಕನ್ನು ಖಾತರಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ISDS (Investor-State Dispute Settlement) ವಿವಾದ ಪರಿಹಾರ ಷರತ್ತು ಇರುತ್ತದೆ.
-
ದ್ವಿಮುಖ ತೆರಿಗೆ ತಪ್ಪಿಸುವ ಒಪ್ಪಂದ (DTAA): ಒಬ್ಬ ತೆರಿಗೆದಾರ ಒಂದೇ ಆದಾಯದ ಮೇಲೆ ಎರಡು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಪಾವತಿಸುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತದೆ (ಉದಾ: ಭಾರತ-ಮಾರಿಷಸ್, ಭಾರತ-ಸಿಂಗಾಪುರ DTAA).
-
ತೆರಿಗೆ ಮಾಹಿತಿ ವಿನಿಮಯ ಒಪ್ಪಂದ (TIEA): ಕಪ್ಪುಹಣ ಮತ್ತು ತೆರಿಗೆ ವಂಚನೆ ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಹಣಕಾಸು ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
೩. ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾ ಒಪ್ಪಂದಗಳು:
-
ಮೂಲ ರಕ್ಷಣಾ ಒಪ್ಪಂದಗಳು (Foundational Defense Pacts):
-
LEMOA (2016): ಪರಸ್ಪರ ಸೇನಾ ನೆಲೆಗಳಿಂದ ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಇಂಧನ ಬೆಂಬಲ ವಿನಿಮಯ.
-
COMCASA (2018): ಸುರಕ್ಷಿತ ಮತ್ತು ಎನ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್ ಆದ ಮಿಲಿಟರಿ ಸಂವಹನ ಉಪಕರಣಗಳ ಹಂಚಿಕೆ.
-
BECA (2020): ನೈಜ ಸಮಯದ ಉಪಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಭೌಗೋಳಿಕ (Geospatial) ಗುಪ್ತಚರ ಮಾಹಿತಿ ವಿನಿಮಯ.
(ಇವು ಭಾರತ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕ ನಡುವೆ ಏರ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲಭೂತ ಒಪ್ಪಂದಗಳು).
-
-
ಜಂಟಿ ಮಿಲಿಟರಿ ಸಮರಾಭ್ಯಾಸ ಒಪ್ಪಂದಗಳು: ಉಭಯ ದೇಶಗಳ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ನಡುವೆ ಯುದ್ಧತಂತ್ರದ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು (ಉದಾ: ಭಾರತ-ಅಮೆರಿಕ ‘ಯುದ್ಧ ಅಭ್ಯಾಸ’, ಭಾರತ-ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾ ‘ಸಮುದ್ರ ಶಕ್ತಿ’).
೪. ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಸಹಕಾರ ಒಪ್ಪಂದಗಳು:
-
ಹಸ್ತಾಂತರ ಒಪ್ಪಂದ (Extradition Treaty): ಒಂದು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧ ಎಸಗಿ ಮತ್ತೊಂದು ದೇಶಕ್ಕೆ ಓಡಿಹೋದ ಆರೋಪಿಯನ್ನು ಶಿಕ್ಷೆ ಅಥವಾ ವಿಚಾರಣೆಗಾಗಿ ಮರಳಿ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸುವ ಒಪ್ಪಂದ. ಇದು ‘ಉಭಯ ಅಪರಾಧ ತತ್ವ’ದ (Dual Criminality) ಮೇಲೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ (ಆ ಕೃತ್ಯವು ಎರಡೂ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧವಾಗಿರಬೇಕು).
-
ಪರಸ್ಪರ ಕಾನೂನು ನೆರವು ಒಪ್ಪಂದ (MLAT): ಗಡಿಯಾಚೆಗಿನ ಅಪರಾಧ ತನಿಖೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಿ ಸಂಗ್ರಹ, ಶೋಧ ವಾರಂಟ್ ಜಾರಿ ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿ ಮುಟ್ಟುಗೋಲಿಗೆ ಉಭಯ ದೇಶಗಳ ತನಿಖಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸಹಕರಿಸುತ್ತವೆ.
೫. ವಿಜ್ಞಾನ, ಪರಮಾಣು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕ ಒಪ್ಪಂದಗಳು:
-
ನಾಗರಿಕ ಪರಮಾಣು ಒಪ್ಪಂದ (Civil Nuclear Agreement): ಶಾಂತಿಯುತ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾಣು ಇಂಧನ ಮತ್ತು ರಿಯಾಕ್ಟರ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವಿನಿಮಯ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಾವರಗಳು IAEA (ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪರಮಾಣು ಶಕ್ತಿ ಸಂಸ್ಥೆ) ತಪಾಸಣಾ ಕಣ್ಗಾವಲಿನಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ (ಉದಾ: ೨೦೦೮ ರ ಭಾರತ-ಅಮೆರಿಕ ‘೧೨೩ ಒಪ್ಪಂದ’).
-
ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತಾ ಒಪ್ಪಂದ (SSA – Social Security Agreement): ವಲಸೆ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಎರಡೂ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಡಬಲ್ ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತಾ ವಂತಿಗೆ ನೀಡುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿ, ತಾಯ್ನಾಡಿಗೆ ಮರಳಿದಾಗ ಪಿಂಚಣಿ ಸೌಲಭ್ಯ ವರ್ಗಾವಣೆಗೆ (Portability) ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.
ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ (Bilateral) vs ಬಹುಪಕ್ಷೀಯ (Multilateral) ಒಪ್ಪಂದಗಳು:
| ಲಕ್ಷಣ | ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ಒಪ್ಪಂದಗಳು | ಬಹುಪಕ್ಷೀಯ ಒಪ್ಪಂದಗಳು |
| ಪಾಲುದಾರರು | ನಿಖರವಾಗಿ ಎರಡು ದೇಶಗಳು / ಸಂಸ್ಥೆಗಳು | ಮೂರು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಾರ್ವಭೌಮ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು |
| ಮಾತುಕತೆ | ಸರಳ ಮತ್ತು ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ | ಸರ್ವಾನುಮತ ಪಡೆಯುವುದು ಕಷ್ಟ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಾವಧಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ |
| ವಿವಾದ ಪರಿಹಾರ | ನೇರ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಮಾತುಕತೆ ಅಥವಾ ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ಸಮಿತಿ | WTO, ICJ ಅಥವಾ ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಜಾಗತಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮೂಲಕ |
ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖಾಂಶಗಳು:
-
ವಿಯೆನ್ನಾ ಕನ್ವೆನ್ಷನ್, ೧೯೬೯: ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಒಪ್ಪಂದಗಳ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಜಾರಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಮೂಲ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾನೂನು.
-
ವೇಗದ ಒಪ್ಪಂದ: ಭಾರತ-ಯುಎಇ CEPA ಒಪ್ಪಂದವು ಕೇವಲ ೮೮ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತುಕತೆ ಮುಗಿಸಿ ಅಂತಿಮಗೊಂಡ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗದ ಒಪ್ಪಂದವಾಗಿದೆ.
-
೧೨೩ ಒಪ್ಪಂದ (123 Agreement): ಅಮೆರಿಕದ ಪರಮಾಣು ಶಕ್ತಿ ಕಾಯ್ದೆ ೧೯೫೪ ರ ‘ಸೆಕ್ಷನ್ ೧೨೩’ ರಿಂದ ಈ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ.
-
MoU (ತಿಳುವಳಿಕಾ ಒಪ್ಪಂದ): ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಹಕಾರದ ಚೌಕಟ್ಟಾಗಿದ್ದು, ಪಠ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಹೊರತು ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಬಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು (Legally binding) ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ.
