ನವದೆಹಲಿ: ಮುಕ್ತ ಸಾಗರಗಳೊಂದಿಗೆ (Open Ocean) ಯಾವುದೇ ನೇರ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪರ್ಕವಿಲ್ಲದ ಬೃಹತ್ ಆವೃತ ಜಲಮೂಲಗಳನ್ನು ಒಳನಾಡಿನ ಸಮುದ್ರಗಳು (Inland Seas) ಅಥವಾ ಭೂಾವೃತ ಜಲರಾಶಿಗಳು (Landlocked / Endorheic Basins) ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಜಲಮೂಲಗಳಿಗೆ ನದಿಗಳ ಮೂಲಕ ನೀರು ಹರಿದು ಬಂದರೂ, ನೀರು ಹೊರಹೋಗುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬಾಷ್ಪೀಕರಣದ (Evaporation) ಮೂಲಕವೇ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಲವಣಾಂಶ ಮತ್ತು ಖನಿಜಗಳು ಸಂಗ್ರಹಗೊಂಡು ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಅಥವಾ ಅರೆ-ಉಪ್ಪುನೀರಿನ (Brackish) ಜಲಮೂಲಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡುತ್ತವೆ.
೧. ಕ್ಯಾಸ್ಪಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ (Caspian Sea): ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಒಳನಾಡಿನ ಜಲಮೂಲ
ಕ್ಯಾಸ್ಪಿಯನ್ ಸಮುದ್ರವು ಯುರೋಪ್ ಮತ್ತು ಏಷ್ಯಾದ ಗಡಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಭೂಾವೃತ ಜಲರಾಶಿಯಾಗಿದೆ (ಮೇಲ್ಮೈ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸರೋವರ).
-
ಗಡಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡಿರುವ ೫ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು: ಇರಾನ್, ರಷ್ಯಾ, ಅಜರ್ಬೈಜಾನ್, ಕಝಾಕಿಸ್ತಾನ್ ಮತ್ತು ತುರ್ಕಮೆನಿಸ್ತಾನ್ (ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಡಲು ಸೂತ್ರ: TARIK – Turkmenistan, Azerbaijan, Russia, Iran, Kazakhstan).
-
ಒಳಹರಿವು: ಯುರೋಪಿನ ದೀರ್ಘ ನದಿಯಾದ ವೋಲ್ಗಾ (Volga) ನದಿಯು ಶೇ ೮೦% ರಷ್ಟು ನೀರನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ; ಉರಾಲ್ ನದಿಯು ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲ.
-
ಲವಣಾಂಶ: ಸರಾಸರಿ ೧.೨% ಲವಣಾಂಶ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇದು ಸಾಗರದ ನೀರಿನ ಲವಣಾಂಶದ ಸುಮಾರು ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ.
-
ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮೂಲ: ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ಪ್ಯಾರಾಟೆಥಿಸ್ ಸಮುದ್ರದ (Paratethys Sea) ಅವಶೇಷವಾಗಿದೆ.
-
ಅಕ್ತೌ ಸಮಾವೇಶ (Aktau Convention, 2018): ಕ್ಯಾಸ್ಪಿಯನ್ ಸಮುದ್ರದ ಕಾನೂನು ಸ್ಥಾನಮಾನದ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ೫ ಕರಾವಳಿ ದೇಶಗಳು ಸಹಿ ಹಾಕಿದ್ದು, ಕರಾವಳಿಯೇತರ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮಿಲಿಟರಿ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಇದು ನಿಷೇಧಿಸಿದೆ. (ಜುಲೈ ೨೦೨೬ ರಲ್ಲಿ ಇರಾನ್ ಸಂಸತ್ತು ಈ ಒಪ್ಪಂದದ ಅನುಮೋದನಾ ಮಸೂದೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಸೂಚಿಸಿದೆ).
೨. ಅರಲ್ ಸಮುದ್ರ (Aral Sea): ಕರಗಿಹೋದ ಪರಿಸರ ಜಲಾನಯನ
ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾದ ಕಝಾಕಿಸ್ತಾನ್ (ಉತ್ತರ) ಮತ್ತು ಉಜ್ಬೇಕಿಸ್ತಾನ್ (ದಕ್ಷಿಣ) ನಡುವೆ ನೆಲೆಸಿರುವ ಅರಲ್ ಸಮುದ್ರವು ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ೪ನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸರೋವರವಾಗಿತ್ತು.
-
ಒಳಹರಿವಿನ ನದಿಗಳು: ಸಿರ್ ದರ್ಯಾ (Syr Darya) ಮತ್ತು ಅಮು ದರ್ಯಾ (Amu Darya).
-
ಪರಿಸರ ದುರಂತ: ೧೯೬೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಸೋವಿಯತ್ ಒಕ್ಕೂಟವು ಹತ್ತಿ ಬೆಳೆಗಾಗಿ ಈ ನದಿಗಳ ನೀರನ್ನು ಬೇರೆಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ಅರಲ್ ಸಮುದ್ರವು ತನ್ನ ಮೂಲ ಗಾತ್ರದ ಶೇಕಡಾ ೯೦% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ನೀರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಮರುಭೂಮಿಯಂತಾಗಿದೆ.
-
ವಿಭಜನೆ ಮತ್ತು ಚೇತರಿಕೆ: ಇದು ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಅರಲ್ ಸಮುದ್ರಗಳಾಗಿ ವಿಭಜನೆಗೊಂಡಿತು. ೨೦೦೫ ರಲ್ಲಿ ಕಝಾಕಿಸ್ತಾನ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಕೊಕರಲ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು (Kokaral Dam) ಉತ್ತರ ಅರಲ್ ಸಮುದ್ರದ ಭಾಗಶಃ ಚೇತರಿಕೆಗೆ ನೆರವಾಗಿದೆ.
೩. ಮೃತ ಸಮುದ್ರ (Dead Sea): ಭೂಮಿಯ ಅತ್ಯಂತ ತಗ್ಗು ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ತೀವ್ರ ಲವಣಾಂಶ
ಜೋರ್ಡಾನ್ ರಿಫ್ಟ್ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿರುವ ಮೃತ ಸಮುದ್ರವು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಂದ್ರತೆಯ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ (Hypersaline) ಜಲಮೂಲವಾಗಿದೆ.
-
ಗಡಿಗಳು: ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಜೋರ್ಡಾನ್, ನೈಋತ್ಯಕ್ಕೆ ಇಸ್ರೇಲ್ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ವೆಸ್ಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (ಪ್ಯಾಲೆಸ್ಟೈನ್).
-
ಅತ್ಯಂತ ತಗ್ಗು ಪ್ರದೇಶ: ಇದರ ತೀರವು ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಸುಮಾರು ೪೩೦ ಮೀಟರ್ ಕೆಳಗಿದ್ದು (-430 m), ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ತಗ್ಗಾದ ಭೂಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ.
-
ಲವಣಾಂಶ: ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೩೪% ಉಪ್ಪಿನಂಶವಿದ್ದು, ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿಗಿಂತ ಸುಮಾರು ೧೦ ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಲವಣಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ (ಅಧಿಕ ಸಾಂದ್ರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರು ಇದರಲ್ಲಿ ಮುಳುಗದೆ ತೇಲುತ್ತಾರೆ).
-
ಒಳಹರಿವು: ಜೋರ್ಡಾನ್ ನದಿ (Jordan River).
Sign by the Dead Sea in Jordan stating the lowest point on earth at 420m below sea level ೪. ವಿಶ್ವದ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಭೂಾವೃತ ಜಲಮೂಲಗಳು:
-
ಲೇಕ್ ವ್ಯಾನ್ (Lake Van – ಟರ್ಕಿ): ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸೋಡಾ ಸರೋವರ (Soda Lake). ಇದರ ನೀರು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ಷಾರೀಯವಾಗಿದ್ದು (pH ~9.8) ಮತ್ತು ಲವಣಾಂಶವು 330‰ ಇರುವುದರಿಂದ ೧,೬೪೦ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ನೀರು ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ.
-
ಲೇಕ್ ಉರ್ಮಿಯಾ (Lake Urmia – ಇರಾನ್): ವಾಯವ್ಯ ಇರಾನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಎಂಡೋರ್ಹಿಕ್ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಸರೋವರ. ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳು ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಬಳಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಇದು ತನ್ನ ಮೂಲ ಗಾತ್ರದ ಬಹುಪಾಲು ಭಾಗವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದೆ.
-
ಟಿಟಿಕಾಕಾ ಸರೋವರ (Lake Titicaca – ಪೆರು ಮತ್ತು ಬೊಲಿವಿಯಾ): ಆಂಡಿಸ್ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ೩,೮೧೨ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದ್ದು, ವಾಣಿಜ್ಯ ನೌಕಾಯಾನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದ ಸರೋವರವಾಗಿದೆ (Highest Navigable Lake).
-
ಗ್ರೇಟ್ ಸಾಲ್ಟ್ ಲೇಕ್ (Great Salt Lake – ಉತಾಹ್, USA): ಪಶ್ಚಿಮ ಗೋಳಾರ್ಧದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಸರೋವರ (ಲವಣಾಂಶ 5% ರಿಂದ 27%).
-
ಬೈಕಲ್ ಸರೋವರ (Lake Baikal – ಸೈಬೀರಿಯಾ, ರಷ್ಯಾ):
-
ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಆಳವಾದ ಸರೋವರ (೧,೬೪೨ ಮೀಟರ್) ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನ ಸರೋವರ (~೨.೫ ಕೋಟಿ ವರ್ಷ).
-
ಭೂಮಿಯ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿರುವ ಒಟ್ಟು ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟದ ಸಿಹಿನೀರಿನ ಶೇಕಡಾ ೨೦% ಭಾಗವನ್ನು ಇದು ಒಂದೇ ಹೊಂದಿದೆ (ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕದ ಎಲ್ಲಾ ಐದು ಗ್ರೇಟ್ ಲೇಕ್ಸ್ಗಳ ಒಟ್ಟು ನೀರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ನೀರು ಇದರಲ್ಲಿದೆ).
-
-
ಚಾಡ್ ಸರೋವರ (Lake Chad – ಆಫ್ರಿಕಾ): ಚಾಡ್, ಕ್ಯಾಮರೂನ್, ನೈಜರ್ ಮತ್ತು ನೈಜೀರಿಯಾ ಗಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸಿಹಿನೀರಿನ ಸರೋವರ. ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದಾಗಿ ೧೯೬೦ ರಿಂದೀಚೆಗೆ ಶೇ ೯೦% ರಷ್ಟು ಕುಗ್ಗಿದೆ (ಚಾರಿ ನದಿ ಇದರ ಮುಖ್ಯ ಒಳಹರಿವು).
-
ಗೆಲಿಲಿ ಸಮುದ್ರ (Sea of Galilee – ಇಸ್ರೇಲ್): ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ೨೧೫ ಮೀಟರ್ ಕೆಳಗಿರುವ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ತಗ್ಗಾದ ಸಿಹಿನೀರಿನ ಸರೋವರ (ಜೋರ್ಡಾನ್ ನದಿಯು ಇದರ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ).
-
ಸಾಲ್ಟನ್ ಸೀ (Salton Sea – ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ, USA): ೧೯೦೫ ರಲ್ಲಿ ಕೊಲೊರಾಡೋ ನದಿಯ ಕಾಲುವೆ ಒಡೆದು ಆಕಸ್ಮಿಕ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಾದ ಎಂಡೋರ್ಹಿಕ್ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಸರೋವರ.
-
By volume, Lake Baikal is the largest freshwater lake in the world. It contains roughly 20% of the unfrozen freshwater on earth. It’s also the deepest lake in the world with its bottom point at 1642 meters. It’s surface area covers 31,722 km2, it contains more water than the Great Lakes in North America, combined. In winter time, the surface freezes and locals use the ice as transport routes. ಪ್ರಮುಖ ಭೂಾವೃತ ಜಲಮೂಲಗಳ ತುಲನಾತ್ಮಕ ಕೋಷ್ಟಕ:
ಜಲಮೂಲ ದೇಶ / ಪ್ರಾಂತ್ಯ ಪ್ರಮುಖ ಒಳಹರಿವು ನೀರಿನ ವಿಧ ಪ್ರಮುಖ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಕ್ಯಾಸ್ಪಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ ರಷ್ಯಾ, ಕಝಾಕಿಸ್ತಾನ್, ತುರ್ಕಮೆನಿಸ್ತಾನ್, ಇರಾನ್, ಅಜರ್ಬೈಜಾನ್ ವೋಲ್ಗಾ, ಉರಾಲ್ ನದಿ ಅರೆ-ಉಪ್ಪು (1.2%) ಭೂಮಿಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಭೂಾವೃತ ಜಲರಾಶಿ ಅರಲ್ ಸಮುದ್ರ ಕಝಾಕಿಸ್ತಾನ್, ಉಜ್ಬೇಕಿಸ್ತಾನ್ ಸಿರ್ ದರ್ಯಾ, ಅಮು ದರ್ಯಾ ಹೈಪರ್ಸಲೈನ್ ತೀವ್ರ ಪರಿಸರ ಅವನತಿ ಕಂಡ ಜಲಾನಯನ ಮೃತ ಸಮುದ್ರ ಜೋರ್ಡಾನ್, ಇಸ್ರೇಲ್, ವೆಸ್ಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಜೋರ್ಡಾನ್ ನದಿ ಹೈಪರ್ಸಲೈನ್ (~34%) ಭೂಮಿಯ ಅತ್ಯಂತ ತಗ್ಗಾದ ಭೂಭಾಗ (-430 m) ಲೇಕ್ ವ್ಯಾನ್ ಟರ್ಕಿ ಸಣ್ಣ ಪರ್ವತ ತೊರೆಗಳು ಕ್ಷಾರೀಯ / ಸೋಡಾ (pH 9.8) ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸೋಡಾ ಸರೋವರ ಟಿಟಿಕಾಕಾ ಸರೋವರ ಪೆರು, ಬೊಲಿವಿಯಾ ರಾಮಿಸ್, ಹಿಮನದಿ ಕರಗುವಿಕೆ ಸಿಹಿನೀರು / ಅರೆ-ಉಪ್ಪು ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದ ನೌಕಾಯಾನ ಯೋಗ್ಯ ಸರೋವರ (3,812 m) ಬೈಕಲ್ ಸರೋವರ ರಷ್ಯಾ (ಸೈಬೀರಿಯಾ) ಸೆಲೆಂಗಾ ನದಿ ಸಿಹಿನೀರು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಆಳವಾದ (1,642 m) ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಸರೋವರ ಗೆಲಿಲಿ ಸಮುದ್ರ ಇಸ್ರೇಲ್ ಜೋರ್ಡಾನ್ ನದಿ ಸಿಹಿನೀರು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ತಗ್ಗಾದ ಸಿಹಿನೀರಿನ ಸರೋವರ (-215 m) ಸಾಲ್ಟನ್ ಸೀ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ, USA ಅಲಾಮೊ, ನ್ಯೂ ರಿವರ್ ಉಪ್ಪುನೀರು ೧೯೦೫ ರಲ್ಲಿ ಆಕಸ್ಮಿಕ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಾದ ಸರೋವರ ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖಾಂಶಗಳು:
-
ಎಂಡೋರ್ಹಿಕ್ ಬೇಸಿನ್ (Endorheic Basin): ಸಾಗರಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಹೊರಹರಿವು ಇಲ್ಲದೆ, ನೀರು ಕೇವಲ ಆವಿಯಾಗುವಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಮಾತ್ರ ಹೊರಹೋಗುವ ಒಳನಾಡಿನ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ.
-
ಬೈಕಲ್ ಸರೋವರದ ಸಿಹಿನೀರು: ಜಾಗತಿಕ ಮೇಲ್ಮೈ ಸಿಹಿನೀರಿನ ಶೇ ೨೦% ರಷ್ಟನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
-
ಸಿಂಕ್ಹೋಲ್ಗಳು (Sinkholes): ಮೃತ ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನ ಮಟ್ಟ ದಿನೇದಿನೇ ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಅದರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಸಿಂಕ್ಹೋಲ್ಗಳು ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತಿವೆ.
-
ಕ್ಯಾಸ್ಪಿಯನ್ ಸ್ಥಾನಮಾನ: ಸಾಗರ ಅಥವಾ ಸರೋವರ ಎಂಬ ಕಾನೂನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಹಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿದೆ.
-
-
