ಯುನೆಸ್ಕೋ (UNESCO) ಸಂಭಾವ್ಯ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಭಾರತದ ೫ ಹೊಸ ಪಾರಂಪರಿಕ ತಾಣಗಳ ಸೇರ್ಪಡೆ: ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ೪ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತಾಣಗಳು, ‘ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ತಾಣಗಳು’ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಣಿ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ

ನವದೆಹಲಿ: ಭಾರತದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆಯು (ASI) ಮಹತ್ವದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದೆ. ೨೦೨೬ ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೯-೩೦ ರಂದು ಯುನೆಸ್ಕೋದ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ಸಂಭಾವ್ಯ ಪಟ್ಟಿಗೆ (UNESCO Tentative List for World Heritage) ಭಾರತದ ೫ ಹೊಸ ಪಾರಂಪರಿಕ ತಾಣಗಳು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಂಡಿವೆ.

ಈ ನೂತನ ಸೇರ್ಪಡೆಯೊಂದಿಗೆ, ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪಾರಂಪರಿಕ ತಾಣಗಳ ಸಂಭಾವ್ಯ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿರುವ ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ತಾಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ೭೮ ಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ (ಭಾರತದ ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಧಿಕೃತ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯ ದಿನಾಂಕ: ೩ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೬).

೧. ಯುನೆಸ್ಕೋ ಸಂಭಾವ್ಯ ಪಟ್ಟಿ (Tentative List) ಎಂದರೇನು?

• ಪರಿಕಲ್ಪನೆ: ಯಾವುದೇ ದೇಶವು ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಥವಾ ನೈಸರ್ಗಿಕ ತಾಣವನ್ನು ಯುನೆಸ್ಕೋದ ಅಧಿಕೃತ ‘ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣ’ (World Heritage Site) ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲು ಔಪಚಾರಿಕ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ ದಾಖಲೆಯನ್ನು (Nomination Dossier) ಸಲ್ಲಿಸುವ ಮುನ್ನ, ಆ ತಾಣವನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಮೊದಲು ಸಂಭಾವ್ಯ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ (Tentative List) ನೋಂದಾಯಿಸಿರಬೇಕು.

• ಕಾನೂನು ಚೌಕಟ್ಟು: ಇದು ೧೯೭೨ ರ ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆ ಸಮ್ಮೇಳನದ (1972 World Heritage Convention) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಸಾಧಾರಣ ಜಾಗತಿಕ ಮೌಲ್ಯ (Outstanding Universal Value – OUV) ಹೊಂದಿರುವ ತಾಣಗಳ ಮುಂಗಡ ದಾಸ್ತಾನು ಪಟ್ಟಿಯಾಗಿದೆ (Inventory of Future Nominations).

• ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ: ಸಂಭಾವ್ಯ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಅದು ಅಧಿಕೃತ ವಿಶ್ವ ಪಾರಂಪರಿಕ ತಾಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದ ನಂತರ ಯುನೆಸ್ಕೋದ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆ ಸಮಿತಿಯು (WHC) ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ನಡೆಸಿ ಅಂತಿಮ ಅನುಮೋದನೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.

೨. ಹೊಸದಾಗಿ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾದ ೫ ತಾಣಗಳ ಸಮಗ್ರ ಪರಿಚಯ:

ಹೊಸದಾಗಿ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಂಡ ೫ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ೪ ತಾಣಗಳು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರೆ, ೫ನೇ ತಾಣವು ಭಾರತ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾವನ್ನು ಬೆಸೆಯುವ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಣಿ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನವಾಗಿದೆ (Serial Transnational Nomination).

ಅ) ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ೪ ಪ್ರಮುಖ ತಾಣಗಳು:

1. ಬಾಗ್ ಗುಹೆಗಳ ಬೌದ್ಧ ಭಿತ್ತಿಚಿತ್ರಗಳು (Buddhist Murals of Bagh Cave Paintings):

   • ಸ್ಥಳ: ಧಾರ್ (Dhar) ಜಿಲ್ಲೆ, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ.

   • ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ: ಬಾಗ್ ನದಿಯ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿರುವ ಈ ಶಿಲಾ-ಕೊರೆದ ಗುಹೆಗಳು (Rock-cut caves) ಕ್ರಿ.ಶ. ೫ನೇ-೬ನೇ ಶತಮಾನದ ಬೌದ್ಧ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಭಿತ್ತಿಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ (Tempera Paintings) ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಅಜಂತಾ ಗುಹೆಗಳ ಸಮಕಾಲೀನ ಚಿತ್ರಕಲೆಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

2. ಚಂಬಲ್ ಕಣಿವೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳ ಸಮೂಹ (Group of Temples of the Chambal Valley):

   • ಸ್ಥಳ: ಮೊರೇನಾ (Morena) ಮತ್ತು ಚಂಬಲ್ ಕಣಿವೆ ಪ್ರದೇಶ.

   • ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ: ಬಟೇಶ್ವರ (Bateshwar) ದೇವಾಲಯಗಳ ಸಂಕೀರ್ಣ, ಪಡಾವಲಿ ಮತ್ತು ಮಿತಾವಲಿ (ಚೌಸತ್ ಯೋಗಿನಿ ದೇವಾಲಯ – ಸಂಸತ್ ಭವನದ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಣೆ ಎನ್ನಲಾದ ತಾಣ) ಸೇರಿದಂತೆ ೮ ರಿಂದ ೧೧ನೇ ಶತಮಾನದ ಗುರ್ಜರ-ಪ್ರತಿಹಾರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಶೈಲಿಯ ನೂರಾರು ಪುನರುತ್ಥಾನಗೊಂಡ ಶಿಲಾ ದೇವಾಲಯಗಳು.

3. ಗುಪ್ತರ ಕಾಲದ ಉದಯಗಿರಿ ಗುಹೆಗಳು (Gupta-era Udaigiri Caves):

   • ಸ್ಥಳ: ವಿದಿಶಾ (Vidisha) ಜಿಲ್ಲೆ, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ.

   • ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ: ಕ್ರಿ.ಶ. ೪ನೇ-೫ನೇ ಶತಮಾನದ ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ (ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಎರಡನೇ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ / ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ಕಾಲದ) ಪ್ರಮುಖ ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಜೈನ ಶಿಲಾ ಗುಹೆಗಳು. ಇಲ್ಲಿರುವ ಮಹಾವಿಷ್ಣುವಿನ ಬೃಹತ್ ಶಿಲಾ ಶಿಲ್ಪವಾದ ವರಾಹ ಅವತಾರ (Varaha Relief) ಭಾರತೀಯ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ಮೇರುಕೃತಿಯಾಗಿದೆ.

4. ಗಿನ್ನೋರ್‌ಗಢದ ಬುಡಕಟ್ಟು ಪರಂಪರೆ (Tribal Legacy of Ginnorgarh):

   • ಸ್ಥಳ: ಸಿಹೋರ್ (Sehore) ಜಿಲ್ಲೆ, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ (ರಾತಾಪಾನಿ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ).

   • ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ: ಗೊಂಡ (Gond) ರಾಜಮನೆತನದ ಆಳ್ವಿಕೆ ಮತ್ತು ೧೮ನೇ ಶತಮಾನದ ವೀರ ಗೊಂಡ ರಾಣಿ ಕಮಲಾಪತಿಯ (Rani Kamlapati) ಶೌರ್ಯ ಹಾಗೂ ಮಧ್ಯ ಭಾರತದ ಸ್ಥಳೀಯ ಬುಡಕಟ್ಟು ಆಡಳಿತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೋಟೆ ಪರಂಪರೆ.

ಆ) ‘ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ತಾಣಗಳು’ (Sites of Satyagraha – ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಣಿ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ):

ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ, ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯುತ ಪ್ರತಿರೋಧದ ಜಾಗತಿಕ ದರ್ಶನವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಭಾರತ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರುವ ಬಹು-ಘಟಕಗಳ ಸರಣಿ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಇದಾಗಿದೆ. ಇದು ಒಟ್ಟು ೯ ಪ್ರಮುಖ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ:

• ಭಾರತದಲ್ಲಿರುವ ೭ ಘಟಕಗಳು:

  1. ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಸ್ಮಾರಕ (ಚಂಪಾರಣ್, ಬಿಹಾರ) – ೧೯೧೭ ರ ಚಂಪಾರಣ್ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹದ ನೆಲೆ.

  2. ಸಾಬರಮತಿ ಆಶ್ರಮ (ಅಹಮದಾಬಾದ್, ಗುಜರಾತ್) – ಉಪ್ಪಿನ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಮತ್ತು ದಂಡಿ ಯಾತ್ರೆಯ ಆರಂಭಿಕ ಕೇಂದ್ರ.

  3. ಮಣಿ ಭವನ ಸಂಕೀರ್ಣ (ಮುಂಬೈ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ) – ಅಸಹಕಾರ, ಖಿಲಾಫತ್ ಮತ್ತು ಭಾರತ ಬಿಟ್ಟು ತೊಲಗಿ ಚಳವಳಿಗಳ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರ ಕೇಂದ್ರ.

  4. ಹರಿಜನ ಸೇವಕ ಸಂಘ ಸಂಕೀರ್ಣ (ದೆಹಲಿ) – ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ ನಿವಾರಣೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಣಾ ಕೇಂದ್ರ.

  5. ಸೇವಾಗ್ರಾಮ ಆಶ್ರಮ (ವರ್ಧಾ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ) – ೧೯೩೬ ರ ನಂತರ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಗ್ರಾಮೀಣ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಮತ್ತು ರಚನಾತ್ಮಕ ಕಾರ್ಯಗಳ ಪ್ರಧಾನ ನೆಲೆ.

  6. ಆಗಾ ಖಾನ್ ಪ್ಯಾಲೇಸ್ (ಪುಣೆ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ) – ೧೯೪೨ ರ ‘ಕ್ವಿಟ್ ಇಂಡಿಯಾ’ ಚಳವಳಿಯ ವೇಳೆ ಗಾಂಧೀಜಿ, ಕಸ್ತೂರಬಾ ಮತ್ತು ಮಹಾದೇವ ದೇಸಾಯಿ ಅವರ ಕಾರಾಗೃಹ ತಾಣ.

  7. ಗಾಂಧಿ ಸ್ಮೃತಿ (ದೆಹಲಿಯ ಬಿರ್ಲಾ ಹೌಸ್) – ಗಾಂಧೀಜಿಯವರು ತಮ್ಮ ಅಂತಿಮ ದಿನಗಳನ್ನು ಕಳೆದ ಹಾಗೂ ಹುತಾತ್ಮರಾದ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳ.

• ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿರುವ ೨ ಘಟಕಗಳು:

  1. ಪೀಟರ್‌ಮ್ಯಾರಿಟ್ಜ್‌ಬರ್ಗ್ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣ (Pietermaritzburg Station): ೧೮೯೩ ರಲ್ಲಿ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರನ್ನು ಕೇವಲ ಕಪ್ಪು ವರ್ಣೀಯರೆಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ರೈಲಿನಿಂದ ಹೊರದಬ್ಬಲಾದ ಘಟನಾ ಸ್ಥಳ (ಸತ್ಯಾಗ್ರಹದ ಜನ್ಮಸ್ಥಳ).

  2. ಫೀನಿಕ್ಸ್ ಸೆಟಲ್‌ಮೆಂಟ್ (Phoenix Settlement, ಡರ್ಬನ್): ೧೯೦೪ ರಲ್ಲಿ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರು ಸಾಮೂಹಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ‘ಇಂಡಿಯನ್ ಒಪಿನಿಯನ್’ ಪತ್ರಿಕೆಗಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮೊದಲ ಆಶ್ರಮ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖಾಂಶಗಳು (Quick Revision Matrix):