ಭಾರತೀಯ ಪೋಲಿಸ್ ಅಧಿಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ದಸ್ತಗಿರಿ ನಿಯಮಗಳು (Major Provisions of Indian Police Powers and Arrest Rules): BNSS 2023 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರ ನೋಟ

ನವದೆಹಲಿ: ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವ ‘ದಸ್ತಗಿರಿ’ (Arrest) ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ ೨೧ (ಜೀವಿಸುವ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕು) ಹಾಗೂ ಅನುಚ್ಛೇದ ೨೨ (ದಸ್ತಗಿರಿ ಮತ್ತು ಬಂಧನದ ವಿರುದ್ಧ ರಕ್ಷಣೆ) ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

೨೦೨೪ ರ ಜುಲೈ ೧ ರಿಂದ ಹಳೆಯ ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾ ಸಂಹಿತೆ (CrPC) ಬದಲಿಗೆ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ‘ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕ ಸುರಕ್ಷಾ ಸಂಹಿತೆ, ೨೦೨೩’ (BNSS – Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita) ಪೋಲಿಸರ ದಸ್ತಗಿರಿ ಅಧಿಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಬಂಧಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಶಾಸನಬದ್ಧ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ನೂತನ ಹಾಗೂ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಒದಗಿಸಿದೆ.

೧. ಅಪರಾಧಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣ (Classifications of Offences):

ಪೋಲಿಸರಿಗೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ವಾರಂಟ್ ಇಲ್ಲದೆ ಬಂಧಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆಯೇ ಎಂಬುದು ಅಪರಾಧದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ:

• ಜಾಮೀನು ಸಹಿತ (Bailable) vs ಜಾಮೀನು ರಹಿತ (Non-Bailable): ಜಾಮೀನು ಸಹಿತ ಅಪರಾಧಗಳಲ್ಲಿ ಜಾಮೀನು ಪಡೆಯುವುದು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಶಾಸನಬದ್ಧ ಹಕ್ಕಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಜಾಮೀನು ರಹಿತ ಅಪರಾಧಗಳಲ್ಲಿ ಜಾಮೀನು ನೀಡುವುದು ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ವಿವೇಚನೆಗೆ (Judicial Discretion) ಒಳಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ.

೨. ದಸ್ತಗಿರಿ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿರುವವರು ಯಾರು?

BNSS ಮೂರು ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ದಸ್ತಗಿರಿ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡಿದೆ:

1. ಪೋಲಿಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು (ಸೆಕ್ಷನ್ ೩೫): ವಾರಂಟ್ ಸಹಿತ ಅಥವಾ ವಾರಂಟ್ ರಹಿತವಾಗಿ ಬಂಧಿಸುವ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಅಧಿಕಾರ.

2. ಖಾಸಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು / ನಾಗರಿಕರು (ಸೆಕ್ಷನ್ ೪೦): ತಮ್ಮ ಕಣ್ಣೆದುರೇ ಜಾಮೀನು ರಹಿತ ಕಾಗ್ನಿಸೇಬಲ್ ಅಪರಾಧ ಎಸಗುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಥವಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಿಂದ ಘೋಷಿತ ಅಪರಾಧಿಯನ್ನು (Proclaimed Offender) ಯಾವುದೇ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಾಗರಿಕನು ಬಂಧಿಸಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಹತ್ತಿರದ ಪೋಲಿಸರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಬಹುದು.

3. ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್‌ಗಳು (ಸೆಕ್ಷನ್ ೪೧): ಜ್ಯುಡಿಷಿಯಲ್ ಅಥವಾ ಎಕ್ಸಿಕ್ಯೂಟಿವ್ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಳೀಯ ನ್ಯಾಯವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲೇ ಅಪರಾಧ ನಡೆದಾಗ ಸ್ವತಃ ಬಂಧಿಸಬಹುದು ಅಥವಾ ಬಂಧಿಸಲು ಆದೇಶಿಸಬಹುದು.

೩. ವಾರಂಟ್ ಇಲ್ಲದೆ ಪೋಲಿಸ್ ದಸ್ತಗಿರಿ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ನಿರ್ಬಂಧಗಳು (Section 35):

• ಬಂಧನದ ಪ್ರಮುಖ ಆಧಾರಗಳು: ಪೋಲಿಸರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲೇ ಕಾಗ್ನಿಸೇಬಲ್ ಅಪರಾಧ ಎಸಗಿದಾಗ, ಘೋಷಿತ ಅಪರಾಧಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ, ಕಳವು ಮಾಲು ಹೊಂದಿರುವ ಶಂಕೆಯಿದ್ದಾಗ, ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸಿದಾಗ ಅಥವಾ ಸೇನೆಯಿಂದ ಓಡಿಬಂದ (Deserter) ಶಂಕೆಯಿದ್ದಾಗ.

• ೭ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಶಿಕ್ಷೆಯ ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ನೋಟಿಸ್ ಕಡ್ಡಾಯ (ಸೆಕ್ಷನ್ ೩೫(೩)): ೭ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಜೈಲು ಶಿಕ್ಷೆ ವಿಧಿಸಬಹುದಾದ ಅಪರಾಧಗಳಲ್ಲಿ ನೇರ ಬಂಧನ ಮಾಡುವಂತಿಲ್ಲ. ಮೊದಲು ಹಾಜರಾಗಲು ‘ನೋಟಿಸ್’ (Notice to Appear) ನೀಡಬೇಕು; ವ್ಯಕ್ತಿ ನೋಟಿಸ್ ಪಾಲಿಸದಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಗುರುತು ನೀಡಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರೆ ಮಾತ್ರ ಬಂಧಿಸಬಹುದು.

• ಹಿರಿಯ ನಾಗರಿಕರು ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲರ ರಕ್ಷಣೆ (ಸೆಕ್ಷನ್ ೩೫(೭)): ೩ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಶಿಕ್ಷೆಯಿರುವ ಅಪರಾಧಗಳಲ್ಲಿ, ಆರೋಪಿಯು ೬೦ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲ್ಪಟ್ಟ ಹಿರಿಯ ನಾಗರಿಕರಾಗಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಅಸ್ವಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರೆ (Infirm), ಡಿವೈಎಸ್‌ಪಿ (DSP) ದರ್ಜೆಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿಲ್ಲದ ಅಧಿಕಾರಿಯ ಪೂರ್ವಾನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಬಂಧಿಸುವಂತಿಲ್ಲ.

೪. ದಸ್ತಗಿರಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರ ವಿಶೇಷ ರಕ್ಷಣೆ:

• ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಡ್ಜ್: ದಸ್ತಗಿರಿ ಮಾಡುವ ಪೋಲಿಸ್ ಅಧಿಕಾರಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವ ನೇಮ್‌ಪ್ಲೇಟ್ ಮತ್ತು ಹುದ್ದೆಯ ಬ್ಯಾಡ್ಜ್ ಧರಿಸಿರಬೇಕು.

• ದಸ್ತಗಿರಿ ಜ್ಞಾಪನಾ ಪತ್ರ (Arrest Memo): ಬಂಧನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಲಿಖಿತ ಮೆಮೊ ತಯಾರಿಸಬೇಕು. ಇದಕ್ಕೆ ಕನಿಷ್ಠ ಒಬ್ಬ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸಾಕ್ಷಿ (ಕುಟುಂಬ ಸದಸ್ಯ ಅಥವಾ ಸ್ಥಳೀಯ ಗಣ್ಯರು) ಸಹಿ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಬಂಧಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಹಿ ಪಡೆಯಬೇಕು.

• ಮಹಿಳೆಯರ ದಸ್ತಗಿರಿ ನಿಯಮಗಳು:

  • ಮಹಿಳೆಯನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಾಗ ಪುರುಷ ಪೋಲಿಸರು ಆಕೆಯ ದೇಹವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವಂತಿಲ್ಲ; ಮೌಖಿಕ ಸೂಚನೆಯೇ ಬಂಧನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

  • ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ನಂತರ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಯಾವುದೇ ಮಹಿಳೆಯನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಂತಿಲ್ಲ. ಅನಿವಾರ್ಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಪೋಲಿಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಯು ಲಿಖಿತ ವರದಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ, ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ (JMFC) ಅವರಿಂದ ಪೂರ್ವಾನುಮತಿ ಪಡೆಯುವುದು ಕಡ್ಡಾಯ.

೫. ಬೇಡಿ ತೊಡಿಸುವಿಕೆಯ ಶಾಸನಬದ್ಧ ನಿಯಮಗಳು (Rules on Handcuffing):

ಬೇಡಿ (Handcuff) ತೊಡಿಸುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವಲ್ಲ. BNSS ಪ್ರಕಾರ, ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಅಪರಾಧಿಗಳು, ಕಸ್ಟಡಿಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡವರು ಹಾಗೂ ಗಂಭೀರ ಅಪರಾಧಗಳ (ಸಂಘಟಿತ ಅಪರಾಧ, ಭಯೋತ್ಪಾದನೆ, ಕೊಲೆ, ಅತ್ಯಾಚಾರ, ಆಸಿಡ್ ದಾಳಿ, ಪೋಕ್ಸೋ, ಮಾನವ ಕಳ್ಳಸಾಗಣೆ, ನಕಲಿ ನೋಟು ಮತ್ತು ದೇಶದ್ರೋಹ) ಆರೋಪಿಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಾಗ ವಿವೇಚನಾ ಅಧಿಕಾರ ಬಳಸಿ ಬೇಡಿ ತೊಡಿಸಬಹುದು.

೬. ಬಂಧಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಶಾಸನಬದ್ಧ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಕಸ್ಟಡಿ ಕಾಲಮಿತಿ:

• ಬಂಧನದ ಕಾರಣ ತಿಳಿಯುವ ಹಕ್ಕು (ಸೆಕ್ಷನ್ ೪೭): ಬಂಧನಕ್ಕೆ ನಿಖರ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಆಪಾದಿತ ಅಪರಾಧದ ವಿವರವನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ತಿಳಿಸಬೇಕು.

• ವಕೀಲರ ಸಲಹೆ ಪಡೆಯುವ ಹಕ್ಕು (ಸೆಕ್ಷನ್ ೩೮): ವಿಚಾರಣೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಇಷ್ಟದ ವಕೀಲರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಸಮಾಲೋಚಿಸುವ ಹಕ್ಕಿದೆ.

• ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪರೀಕ್ಷೆ (ಸೆಕ್ಷನ್ ೫೧ & ೫೩): ನೋಂದಾಯಿತ ವೈದ್ಯರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ದೇಹ ತಪಾಸಣೆ ನಡೆಸಬೇಕು (ಕಸ್ಟಡಿಯ ದೌರ್ಜನ್ಯ ತಡೆಯಲು ದೇಹದ ಮೇಲಿನ ಗಾಯಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವುದು ಕಡ್ಡಾಯ). ಅತ್ಯಾಚಾರ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ೨೪ ಗಂಟೆಯೊಳಗೆ ಪರೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸಬೇಕು.

• ೨೪ ಗಂಟೆಗಳ ಮಿತಿ (ಸೆಕ್ಷನ್ ೫೮): ಬಂಧಿಸಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಯಾಣದ ಸಮಯ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ೨೪ ಗಂಟೆಗಳ ಒಳಗಾಗಿ ಹತ್ತಿರದ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಮುಂದೆ ಹಾಜರುಪಡಿಸಬೇಕು.

• ಪೋಲಿಸ್ ರಿಮಾಂಡ್ & ಡಿಫಾಲ್ಟ್ ಜಾಮೀನು (ಸೆಕ್ಷನ್ ೧೮೭):

  • ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಗರಿಷ್ಠ ೧೫ ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಪೋಲಿಸ್ ಕಸ್ಟಡಿ ನೀಡಬಹುದು. (ಇದನ್ನು ೬೦ ಅಥವಾ ೯೦ ದಿನಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಗಶಃ ವಿಭಜಿಸಿಯೂ ಪಡೆಯಬಹುದು).

  • ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ೬೦ ದಿನಗಳು ಹಾಗೂ ಮರಣದಂಡನೆ/ಜೀವಾವಧಿ ಶಿಕ್ಷೆಯುಳ್ಳ ಗಂಭೀರ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ೯೦ ದಿನಗಳೊಳಗೆ ತನಿಖೆ ಮುಗಿಸಿ ಚಾರ್ಜ್‌ಶೀಟ್ ಸಲ್ಲಿಸದಿದ್ದರೆ ಆರೋಪಿಗೆ ಶಾಸನಬದ್ಧ ‘ಡಿಫಾಲ್ಟ್ ಜಾಮೀನು’ (Default Bail) ಪಡೆಯುವ ಹಕ್ಕಿರುತ್ತದೆ.

ಇತ್ತೀಚಿನ ಪ್ರಮುಖ ವಿದ್ಯಮಾನ (ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೨೬):

ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೨೬ ರಲ್ಲಿ, ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟವು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಆಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಸಮಾವೇಶಗಳು ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಅನಧಿಕೃತವಾಗಿ ಬಳಸುವುದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಕರಡು ಕಾನೂನಿಗೆ ಅನುಮೋದನೆ ನೀಡಿದೆ. ಈ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯಡಿ ಅಂತಹ ಅನಧಿಕೃತ ಬಳಕೆಯನ್ನು ‘ಕಾಗ್ನಿಸೇಬಲ್ ಮತ್ತು ಜಾಮೀನು ರಹಿತ’ ಅಪರಾಧವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಸಬ್-ಇನ್‌ಸ್ಪೆಕ್ಟರ್ (PSI) ಮತ್ತು ಮೇಲ್ಪಟ್ಟ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ನೇರ ದಸ್ತಗಿರಿ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖಾಂಶಗಳು:

• ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ ೨೨: ಅಕ್ರಮ ಬಂಧನ ಮತ್ತು ದಸ್ತಗಿರಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಮೂಲಭೂತ ರಕ್ಷಣೆ.

• BNSS ಜಾರಿಯಾದ ದಿನಾಂಕ: ೧ ಜುಲೈ ೨೦೨೪ (CrPC 1973 ರ ಬದಲಿಗೆ).

• ಮಹಿಳೆಯರ ಬಂಧನ ಸಮಯ: ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದಿಂದ ಸೂರ್ಯೋದಯದವರೆಗೆ ನಿಷೇಧ (ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಅನುಮತಿ ವಿನಾಯಿತಿ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ).

• ಹಿರಿಯ ನಾಗರಿಕರ ರಕ್ಷಣೆ (ಸೆಕ್ಷನ್ 35(7)): ೬೦ ವರ್ಷ ಮೇಲ್ಪಟ್ಟವರಿಗೆ ೩ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಶಿಕ್ಷೆಯ ಅಪರಾಧದಲ್ಲಿ DSP ಪೂರ್ವಾನುಮತಿ ಕಡ್ಡಾಯ.

• ಡಿಫಾಲ್ಟ್ ಜಾಮೀನು (Statutory Bail): ತನಿಖಾ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಕಾಲಮಿತಿಯ ವೈಫಲ್ಯದಿಂದ ಆರೋಪಿಗೆ ಲಭಿಸುವ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಹಕ್ಕು.